Izvor: Politika, 29.Okt.2011, 23:01 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pravoslavni manastiri u Crnoj Gori
Monografija koja se pojavila na Sajmu prvi put sabira devetovekovno kulturnoistorijsko i duhovno nasleđe nekadašnjih centara umetnosti i pismenosti na tom tlu
Pravoslavna kulturna baština na tlu Crne Gore, prvi put sabrana u monografiji „Pravoslavni manastiri u Crnoj Gori”, izložena je na sajmu u izdanju „Štampara Makarija” iz Beograda i „Oktoiha” iz Podgorice. Jedan od autora, Lazar Pejović, profesor fotografije sa Fakulteta likovnih umetnosti na Cetinju, proveo >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << je četiri meseca na terenu zajedno sa Tatjanom Pejović i Aleksandrom Čilikovim, istoričarima umetnosti i konzervatorima, dugogodišnjim stručnjacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore i autorima teksta u knjizi.
Ovaj sintetički projekat, zasnovan na manjoj studiji Tatjane Pejović iz 1995, realizovan je pet godina i daje najsavremeniji presek stanja kulturno-istorijskog i duhovnog nasleđa sačuvanog u pravoslavnim manastirima Crne Gore tokom skoro devet vekova, uz brojne likovne priloge. U arhitekturi, slikarstvu, primenjenoj umetnosti, prepisivačkoj i štamparskoj delatnosti koja se u njima odvijala, ostvareni su visoki dometi, značajni za umetnost i kulturu jugoistočne Evrope.
– U toku rada, svi podaci provereni su i na terenu, i u literaturi, nema zastarelih, kaže Lazar Pejović. Mogu se sagledati umetničke i kulturne vrednosti koje to nasleđe stavlja u regionalni i evropski kontekst i ukazuje na mešanje uticaja i stilova, zapadnih i istočnih, tokom cele istorije manastira – od Morače do Savine. Iako ih u Crnoj Gori ima mnogo više, u knjigu je uvršteno 50 koji imaju spomeničku vrednost: najznačajnijim je pripalo po tridesetak strana, recimo, Pivi i Morači, a nekim po dve ili tri.
–Napravio sam 15.000 fotografija, od toga je u knjigu ušlo 800. Često sam se sam vraćao na teren kako bih doradio snimke pojedinih arhitektonskih spomenika, tako da su se u knjizi našle fotografije snimljene u različita godišnja doba. Ovo je dalo još jedan kvalitet jer je omogućilo da se svaki spomenik prikaže u svom „najlepšem” izdanju.
Smatram da je važno to što knjiga daje presek aktuelnog stanja u opisanim manastirima. U literaturi se često mešaju informacije iz raznih perioda, pa i onih od pre više decenija, na fotografijama vidite manastire kraj kojih su parkirani „fiće” i stari „renoi”. U knjizi je posebno stavljen akcenat na potrebu zaštite kulturnog blaga sačuvanog u manastirima: mnoga zdanja ne liče na negdašnja. Ponekad je promena zastrašujuća – na današnjim snimcima, freske na fasadi Nikoljca su skoro nestale, a na snimku od pre 30 godina su jasno vidljive. Neka zdanja i ambijenti su u međuvremenu devastirani nebrigom ili izgradnjom u neposrednoj blizini: manastir Podmajine kod Budve, recimo, ne tako davno bio je okružen šumom, a danas roze četvorospratnicama. Nedavno je bilo reči o gradnji hidroelektrane na Morači koja bi svakako ugrozila istoimeni manastir, jedini intacto očuvan srednjovekovni spomenik u Crnoj Gori – predstavljajući nemerljivo bogatstvo manastira knjiga ukazuje i na potrebu preispitivanja ovakvih odluka.
Obilazeći manastire, autori su registrovali one koji su prepušteni sebi, i one koji su spaseni. Pre konzervacije i revitalizacije, manastiri na ostrvima Skadarskog jezera, pusti vekovima, pretvorenisu u hrpe kamenja, iako su još u 14. i 15. veku bili centri pismenosti, sa razgranatom prepisivačkom delatnošću.
I u umetničkom smislu, nasleđe koje je prvi put sabrano na jednom mestu, raznoliko je – srednjovekovno, ono skromnije, iz vremena turske dominacije, ili manastir Piva, građen s ambicijom da se u njega premesti Pećka patrijaršija, koji ni slučajno nije skromno zdanje. U knjigu su ušli i manastiri koji danas nemaju više taj status, ili su razrušeni – manastir Crnojevića u istorijskom jezgru Cetinja, gde je radila čuvena štamparija, od kojeg su danas ostali zidovi, manastir Sveti Petar u Bijelom Polju koji je nekad bio episkopsko sedište...
–Manastiri su vekovima bili centar političkog i kulturnog života, svako pleme je imalo svoj „glavni” manastir koji je bio centar okupljanja: Praskvica – Paštrovića, Morača – Rovaca, Ostrog – Bjelopavlića, Duga – Kuča itd, dodaje Pejović. Iako po umetničkom i kulturno-istorijskom značaju nisu isto Morača i manastir Bijela, trudio sam se da svaki snimam s istom ozbiljnošću i da istaknem ono što je za njega najrelevantnije. U ovakvim studijama, deskriptivni momenat bitniji je od umetničkog.
M. Đorđević
objavljeno: 30.10.2011.
