Izvor: Blic, 06.Sep.2003, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Potresne slike_arhiva u Parizu
Potresne slike_arhiva u Parizu
Oduvek misteriozan, stvaralački proces postaje još zagonetniji kada je reč o umetniku neuravnoteženog uma. Činjenica je da je vizuelna umetnost oblik izražavanja koji najviše privlači mentalno obolele. Već više od jednog veka, psihijatrijske bolnice pokušavaju da leče svoje pacijente koristeći umetnost kao terapiju. Početkom tridesetih godina za 'umetnost duševno obolelih' (l’art des fous) počeli su da se zanimaju ne samo medicinski >> Pročitaj celu vest na sajtu Blic << istraživači, već i kritičari umetnosti. Naročito su nadrealisti tvrdili da, poput njihovih slika i poezije, i umetnost duševno bolesnih obično kao izvor koristi neistražene oblasti mozga. A onda je 1950. u bolnici 'Sveta Ana' u Parizu organizovana izložba pod imenom 'Psihopatološka umetnost' sa delima iz 17 zemalja. Te slike_arhiva (akvareli i crteži) postale su deo tada osnovane kolekcije koja danas broji više od 70.000 predmeta. Iz te grupe odabrano je 117 eksponata koji danas čine glavnu postavku fascinantne izložbe u Muzeju 'Žu de pom' nazvane 'Ključ za polja', otvorene do 28. septembra. Pomenutoj postavci pridružena je ne manje zadivljujuća retrospektiva 79 radova Artura Bispa do Rosarija, samoukog brazilskog umetnika koji je umro 1989. nakon što je pet decenija proveo u jednoj mentalnoj instituciji blizu Rio de Žaneira. Njegova umetnost nije uopšte bila poznata van Brazila sve dok nije predstavljena u okviru brazilskog paviljona na Venecijanskom bijenalu 1995. godine.
Izložba 'Ključ za polja', nazvana po istoimenoj knjizi tvorca nadrealističkog manifesta, pisca Andrea Bretona, predstavlja i dela brojnih psihijatrijskih pacijenata koji su već bili umetnici, potpuno svesni tadašnjih preovlađujućih trendova. Međutim, ona ne otkriva mnogo detalja o njihovim životima. Samo grupica njih - Moris Blin, Ogist Mije, Marija Novaković i Šarl Šli - poznati su u umetničkim krugovima, ali čak i njihovi radovi za većinu posetilaca predstavljaju novinu, čime je umetnosti ostavljeno da govori sama za sebe, a odgonetanje uma i značenja koje stoji iza svake slike_arhiva predstavlja dodatni izazov. Raznolikost u 'Ključu za polja' govori o nepostojanju jedinstvene inspiracije u umetnosti duševno obolelih. Međutim, u retrospektivi Bispa do Rosarija teško je da ne budete uvučeni u svet čoveka koji je svoj život video kao misiju da spase čovečanstvo. Njegova dela pokatkad podsećaju na Dišana i njemu slične, ali nigde nema dokaza da je Rosario svoj rad zaista smatrao umetnošću. Rođen u severoistočnom Brazilu 1909. ili 1911, Rosario je 1938. imao viziju Hrista i sedam anđela i dva dana kasnije otišao je u manastir. Ubrzo je konstatovano da boluje od paranoidne šizofrenije i on je poslat u jednu psihijatrijsku bolnicu izvan Rija, gde je proveo ostatak života. Pošto su Rosarijevi radovi proglašeni za umetnost tek nakon njegove smrti, tačan datum njihovog nastanka je nemoguće odrediti i samim tim postaviti ih u nekakav hronološki niz. Jedini trag nalazi se u imenu 'Rosandela Marija', koje se pojavljuje na nekim tapiserijama: reč je o mladoj studentkinji psihijatrije koja je radila u bolnici 1981. i postala Rosarijeva prijateljica. Međutim, ni ona danas ne može da nam pruži uvid u to šta je motivisalo umetnika da stvara.
'On je odbijao da o tome razgovara sa lekarima i postepeno je postajao sve izolovaniji od stvarnog sveta, u isto vreme sve više prisiljavajući sebe da radi. Vukla ga je neka mistična sila i bio je preokupiran strašnim sudom i željom da sve i svakoga spase od njega', objašnjava Agustin Arteaga, kustos iz Meksika koji je učestvovao u organizovanju izložbe u Parizu. M. K.
