Izvor: Politika, 09.Feb.2009, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Pola veka Instituta za savremenu istoriju
Smatram da i danas pomeramo granice saznanja i pokušavamo da u najboljoj nameri služimo istini, kaže Momčilo Pavlović
Institut za savremenu istoriju, kao jedna od vodećih naučnoistraživačkih institucija u zemlji, nedavno je obeležio 50 godina rada. U pola veka plodnog istraživanja, naučnici Instituta su se, kao osnovnim predmetom, bavili unutrašnjom i spoljnom politikom Jugoslavije, i naučno istraživali različite teme, od stradanja jugoslovenskih naroda u logorima >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << u Drugom svetskom ratu, pa sve do novijih događaja, kako što je uspon ka vlasti Slobodana Miloševića posle Osme sednice Centralnog komiteta.
Prema rečima dr Momčila Pavlovića, direktora Instituta za savremenu istoriju, ta institucija nastala je sjedinjenjem Istorijskog odeljenja Instituta društvenih nauka i Prvog odeljenja za izučavanje radničkog pokreta, da bi 1969. godine dobila današnji naziv. Od tada Institut nije menjao ni predmet rada ni sedište, koje se nalazi na Trgu Nikole Pašića 11 u Beogradu.
– Za to vreme, Institut se bavio različitim temama kao što je stvaranje zajedničke države, funkcionisanje u vreme monarhije, biografijama monarha, kao i spoljnom politikom u kraljevini SHS i Jugoslaviji, a posebno istorijom radničkog pokreta. U toku sedamdesetih godina prošlog veka, dominantna tema je bila Drugi svetski rat, kada je nastao projekat „Stradanja i otpori”, sa 11 knjiga u kojima su proučeni logori od Banjice, preko Starog sajmišta do Aušvica i Dahaua – kaže Pavlović.
Istovremeno, Institut se bavio proučavanjem Narodnooslobodilačkog pokreta i revolucije, uz seriju radova o okupatorskim i kvislinškim grupama, ali i drugim temama. Tako, na primer, 1983. godine Institut objavljuje naučni rad Vojislava Koštunice i Koste Čavoškog, o političkom pluralizmu na kraju Drugog svetskog rata.
– Oko toga se podigla velika buka. Na sreću, niko nije stradao zbog ovog članka, čak ni tadašnji urednik časopisa Istorija 20. veka nije smenjen, što je, kao i samo objavljivanje dela, bio prvi znak da su partijske stege popuštale – ističe Pavlović.
Zatim su usledile burne i ratne devedesete godine, pa je i Institut ispratio propast Jugoslavije, prvi put slobodnije progovorivši o temama koje su do tada bile tabu.
– Te teme su izazivale kontroverze, pre svega doktorat o ravnogorskom pokretu, koji je tada prvi put opisan kao antifašistički u svom korenu. Druga velika tema bilo je istraživanje savezničkog bombardovanja, gde se ispostavilo da su neka bombardovanja bila posledica koordinacije između partizanskog rukovodstva i savezničke komande u Bariju – navodi Pavlović.
Pavlović napominje da je savezničko razaranje Leskovca zahtevao komandant Glavnog štaba Srbije Koča Popović, što je izazvalo veliko nezadovoljstvo u delu javnosti koja je podržavala zvanično viđenje istorije.
Što se tiče Narodnooslobodilačkog pokreta, Institut se bavio i temama zločina partizana i uopšte represije od 1944. do 1953. godine, posebno prema seljaštvu u periodu otkupa i usiljene sovjetizacije sela.
– Smatram da i danas pomeramo granice saznanja i pokušavamo da u najboljoj nameri služimo istini – kaže Pavlović.
Institut za savremenu istoriju, prema Pavlovićevim rečima, širi istraživanje i prema lokalnim sredinama, pomažući arhive, muzeje i biblioteke u unutrašnjosti Srbije. Potpomaže i dva časopisa Župski i Vlasotinački zbornik.
Momčilo Pavlović ističe da je Institut od svog nastanka delio sudbinu Jugoslavije, baveći se tako temama koje su uticale na njen razvoj i razbijanje.
– U vreme komunizma, postojala je praksa pravljenja dogovorne istorije, recimo, trebalo je da svi narodi imaju dan ustanka, pa je i za Kosovo odabran jedan datum. Nije to bila laž, ali je odabran jedan nevažan događaj, a predstavljen je kao ustanički dan. U novije vreme, postoji velika konfuzija, istorijski podaci se relativizuju, i stvara se utisak kao da je sve pod znakom pitanja. Nije dobro ni podgrevanje podela na partizane i četnike, jer to ne čini društvo ni naprednijim ni boljim – objašnjava Pavlović, koji je i jedan od autora udžbenika iz istorije za gimnaziju.
Naš sagovornik naglašava da Institut nikada nije čekao preveliki vremenski otklon za proučavanje. U ovoj godini će se, kao jednim od najvažnijih, baviti pitanjem Kosova, u jugoslovenskom i globalnom kontekstu u 20. veku, kao i pitanjem nedovršene integracije Jugoslavije u periodu od 1921. do 1991. godine.
Pored niza studija, Institut za savremenu istoriju objavio je u prošloj godini „Istoriju građanskih stranaka u Jugoslaviji”, koju je priredio Momčilo Pavlović, zatim delo „Francuska i Kraljevina SHS” Stanislava Sretenovića, knjigu Milana Koljanina „Jevreji i antisemitizam u Kraljevini Jugoslaviji” i druge.
S. Stamenković
[objavljeno: 10/02/2009]
