Izvor: Politika, 21.Maj.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Otkrovenje avangarde
Autorski poduhvat istoričara književnosti Gojka Tešića preispituje odnos srpske literarne tradicije i moderne
U nizu značajnih i vrednih izdanja koja objavljuje "Čigoja štampa" upravo je, zajedno sa Institutom za književnost i umetnost, objavljena studija "Otkrovenje srpske avangarde" univerzitetskog profesora i istoričara književnosti Gojka Tešića, izuzetnog znalca srpske avangarde s početka prošlog veka i između dva svetska rata. Niz Tešićevih teorijskih radova >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << posvećeno je toj temi, pa stoga i lakoća i suverenost u ovoj knjizi koja nam predočava odnos tradicije i avangarde u literaturi tog vremena, ali i odjeke koje je ta književnost imala posle Drugog svetskog rata do danas.
Delo se objavljuje u kolekciji "Neznana avangarda" (urednik Jovica Aćin), i nosi podnaslov "Kontekstualna čitanja – Knjiga prva". Studija ima dva ključna poglavlja: "Tradicija avangarde" i "Avangarda u kontekstu", a njih prati hronologija književne avangarde; uz njih, priložen je i tekst "Univerzitet Vaska Pope" i "Tradicija avangarde ili avangarda kao tradicija Gojka Tešića" iz pera Aleksandra Flakera.
U uvodnim napomenama Gojko Tešić predočava sistem prema kojem će analizirati građu i posmatrati je u okviru ne samo naše već i evropske literature prošlog veka. Osnovna ideja ima dva pravca: analiziranje tradicije avangarde, ali i njeno smeštanje u kontekst istorije književnosti kao tradicije. Dokaze i za jedno i za drugo Tešić daje tokom "književnoistorijske šetnje kroz šumu srpske avangarde", od početaka prateći brojna i kvalitativno različita grananja. Šetnja je neophodna, jer je taj "prelom i prevrat unutar srpske književnosti" ili nedovoljno, ili površno istražen do današnjih dana.
Tešić, koji se predano bavi ovom temom, objašnjava zbog čega je Miloš Crnjanski svojom "Lirikom Itake" prvi započeo "radikalan prelom u poeziji, rušilački duh bez zadrške"; za njim je došao niz "izama", od sumatraizma preko ekspresionizma, zenitizma, dadaizma, futurizma, neoromantizma, negativizma i nadrealizma. Važnu ulogu u (ne)prihvatanju ovih novina u srpskoj poeziji, a potom i u prozi, imala je književna kritika koja je tada bila oličena u dvojici sveznajućih, Bogdanu Popoviću i Jovanu Skerliću. Oni su žarili i palili, kako se to kaže, i određivali šta valja i šta ne valja u ondašnjoj savremenoj literaturi: poznate su ocene koje su davali – setimo se Vladislava Petkovića Disa prema kome Skerlić nije imao nimalo razumevanja, dok se danas Disova zbirka "Utopljene duše" raščitava kao klasika naše moderne poezije. Za razliku od Skerlića i Popovića, mlađi kritičari i pisci promene su posmatrali daleko fleksibilnije i sa više razumevanja: upravo na Disu, kaže Tešić, Stanislav Vinaver i Svetislav Stefanović su inicirali sasvim drugačiji tip kritičkog govora, utemeljujući tako paradigmu srpske avangarde.
Različite struje u okviru srpskog moderniteta, koje su predstavljene u knjizi Gojka Tešića, podsećaju nas na imena bez čijih dela kojima su se probijale ustaljene šeme književnosti i kritike ne bi bilo savremene srpske literature: Milana Ćurčina, Dimitrija Mitrinovića, Sime Pandurovića, Branka Lazarevića, Ljubomira Micića, Todora Manojlovića, Stanislava Krakova, Rastka Petrovića, Milana Dedinca, Dragana Aleksića... Knjiga "Otkrovenje srpske avangarde" Gojka Tešića, kao nezaobilazna u budućim istraživanjima ovog perioda naše literature, ukazuje na još jednu koju i sam autor potcrtava na samom kraju: znanje koje poseduje o avangardi plod je upornog proučavanja, ali njegovi su koreni u inspiraciji Vaskom Popom. Niz razgovora sa ovim velikanom naše poezije otvorio je Tešiću mnoge tajne puteve i prolaze srpskog moderniteta. Jer, kako zaključuje, u srpskoj poeziji nema tako čudesnog spoja modernog duha sa onim što je živo meso srpske tradicije i kulture, kao što je to bilo srećno ostvareno u Vasku Popi.
A. Cvijić
[objavljeno: 21.05.2007.]
