Izvor: Politika, 05.Avg.2010, 23:44 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Muk na sahrani Ilije Kolarca
Monografija „Zadužbina i zadužbinarstvo u tradiciji srpskog naroda” Gordane Gordić opisuje istoriju darodavstva u našoj zemlji
„Svi mi umiremo samo jednom, a veliki ljudi po dva puta: prvi put kada ih nestane sa zemlje, a drugi put kad propadne njihova zadužbina”. Ovim rečima Ive Andrića počinje monografija „Zadužbina i zadužbinarstvo u tradiciji srpskog naroda” autora Gordane Gordić. Ova nedavno objavljena knjiga izdata je sa namerom da podseti javnost da >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << su zadužbine jedna od najstarijih društvenih institucija u srpstvu i da je stavljanje u upotrebu privatnog bogatstva radi ispunjenja opštih interesa dugoročni cilj svakog pojedinca, piše u uvodu knjige izdavač, Srpski poslovni klub „Privrednik”.
Zadužbinarstvo u Srbiji pominje se još u Dušanovom zakoniku, a pravno je uređeno zakonima iz 1897, 1912, 1930, 1972. i 1989. godine. Odrednicu o zadužbinarstvu uneo je i Vuk Karadžić u Srpski rječnik.
– Najveća je zadužbina načiniti manastir ili crkvu, kao što su srpski carevi i kraljevi gradili; potom je zadužbina načiniti ćupriju na kakoj vodi ili preko bare, kaldrmu po rđavu putu, vodu dovesti i načiniti blizu puta, usaditi ili nakalamiti boćku blizu puta, gladnog nahraniti, žednog napojiti, golog odjesti (i ovo se kaže činiti i učiniti zadužbinu) – piše u Srpskom rječniku.
U srednjem veku, crkve su bile najčešći vid zadužbinarstva. Stefan Dečanski ovako je objasnio gradnju Visokih Dečana: „Treba da učinim i neki bogougodni spomen u životu mojem, ne bi li kakvu dobru reč stekao posle razlučenja mi od ovoga sujetnoga života.” Najpoznatije zadužbine manastiri su, beleži Gordana Gordić, Studenica (Stefan Nemanja), Žiča (Stefan Nemanjić), Mileševa (Vladislav Nemanjić), Lazarica (knez Lazar), Sveti Arhangel (car Dušan) i drugi.
Zadužbinarstvo kod Srba najmanje je bilo zastupljeno u vreme turske i austrijske vladavine. Ipak, Turci su podizali zadužbine, a iz perioda njihove vladavine ostalo je mnogo česama, bezistana, mostova i sličnih građevina. Najčuveniji je, svakako, most u Višegradu, velikog vezira Mehmed-paše Sokolovića.
Krajem 19. i početkom 20. veka zadužbinarstvo počinje da se razvija, pa je pri Ministarstvu prosvete Srbije otvoreno Zadužbinsko odeljenje, da bi dostiglo vrhunac u kraljevini Jugoslaviji, piše Gordana Gordić.
Prvi fond, sa kapitalom od 250 dukata osnovali su vojvoda Toma Vučić Perišić i Ilija Milosavljević Kolarac 1857. godine, kao pomen stradalima od 1804 do 1815. godine. Pored Kolarca, srpsko zadužbinarstvo tog vremena obeležio je i Miša Anastasijević (1803-1885), koji je uz kneza Miloša bio najbogatiji Srbin 19. veka.
Miša Anastasijević je bio u kneževoj službi kao dunavski kapetan. Imao je pet kćeri, sve udate za najistaknutije Srbe onog vremena, a jedna od njih bila je udata za voždovog unuka Đorđa Karađorđevića. Kapetan Miša podigao je zgradu „svom otečestvu” 1863. godine. Tu su bile smeštene najvažnije kulturno-prosvetne ustanove ondašnje Srbije: gimnazija, Velika škola, Ministarstvo prosvete, Narodna biblioteka i Narodni muzej. I Kolarac i kapetan Miša bili su trgovci svinjama. Kolarac je osnovao Književni fond, unoseći u njega 100 dukata 1861. godine, da bi fond do 1874. dosegao sumu od 11.000 dukata.
Monografija Gordane Gordić iznosi niz zanimljivosti iz istorije gradnje prvih velikih srpskih zadužbina. Ilija M. Kolarac je tragično okončao život posle optužbe za učešće u Topolskoj buni, na sahrani niko nije prozborio ni reč, a njegov biograf Milan Đ. Milićević je zabeležio „da će se o Kolarcu imati da besedi kroz vekove i to što dalje, to više i lepše”. Od velikodušnih i plemenitih gestova, Gordićeva navodi primer artiljerijskog kapetana Nikole Čupića. On je bio unuk čuvenog Zmaja od Noćaja, Stojana Čupića. Nikola Čupić je oboleo od tuberkuloze. Ozbiljno nagrižen bolešću i svestan ishoda, svoju imovinu je ostavio da se „upotrebi na izdavanje moralnih i naučnih knjiga”.
U knjizi Gordane Gordić nabrojani su mnogi dobročinitelji i darodavci, poput Nikole Spasića (1838-1916), trgovca koji je testamentom zaveštao svoje zgrade u Knez Mihailovoj ulici. Luka Ćelović-Trebinjac (1854-1929) zaveštao je svoju imovinu Beogradskom univerzitetu, Vladimir Vlajko Kalenić (1851-1907), dao je celokupnu imovinu u dobrotvorne svrhe, a na njegovom zemljištu na Vračaru nikla je jedna od najvećih beogradskih pijaca, Kalenićeva pijaca. Bogato opremljena fotografijama, monografija prikazuje, između ostalih, zadužbine u Sremskim Karlovcima (Patrijaršijski dvor, ktitor Stefan Stratimirović), crkvu Svetog Đorđa na Oplencu (Petar Prvi Karađorđević), dvorac „Fantast” u Bečeju (zadužbina veleposednika Bogdana Dunđerskog).
Stanko Stamenković
-----------------------------------------------------------
Usvojen Predlog zakona o zadužbinama i fondacijama
Početkom jula Vlada Srbije usvojila je Predlog zakona o zadužbinama i fondacijama, kojim će, kako je saopšteno, biti rešeni problemi koji su primećeni u primeni važećeg zakona iz 1989. godine. Novim zakonom biće jasno definisani, između ostalog, osnivači i osnivački akt, osnovna imovina i unutrašnja organizacija zadužbine i fondacije, organ nadležan za poslove upisa i vođenje registra, kao i kaznene odredbe. Cilj novog zakona jeste stvaranje podsticajnog pravnog okvira za razvoj zadužbinarstva i fondacija, kao i njihovo transparentno upravljanje i poslovanje, a za njegovo sprovođenje biće zaduženo Ministarstvo kulture, koje je i predlagač novog zakona.
objavljeno: 06/08/2010
