Izvor: Politika, 08.Nov.2013, 22:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kako se izlazi iz uloge žrtve
Francusko-nemački udžbenik istorije pokazuje da je moguće prevazići etno-centrični pogled na prošlost, ali Balkan je još daleko od toga, čulo se na skupu u Francuskom institutu
Da li je moguće pisati zajedničku istoriju nekad zaraćenih strana, koja bi bila proizvod dijaloga između istoričara tih zemalja? Kako prevazići etno-centrični pogled na prošlost i sadašnjost i shvatiti da je predstava prošlosti onog „drugog” takođe legitimna kao i naša? Može li istorija >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << da postane predmet koji osposobljava za kritičko mišljenje, a ne sluškinja svake promene u sadašnjosti?
Ovo su samo neka od pitanja na koja se tražio odgovor u debati koju su organizovali Francuski institut u Beogradu i Fondacija „Konrad Adenauer”, o prvom francusko-nemačkom udžbeniku iz istorije, na kome su zajedno radili istoričari te dve zemlje. Reč je o istom udžbeniku istorije koji je ponuđen na oba jezika, a debata je organizovana povodom pedesetogodišnjice Jelisejskog sporazuma, kojim je ozvaničeno pomirenje Francuske i Nemačke.
Prema rečima francuskog istoričara Etjena Fransoa, projekat je rađen sedam godina u punoj slobodi, a ministarstva obe zemlje, od kojih je projekat dobio zeleno svetlo, nisu se mešala istoričarima u njihov posao.
– Nismo se raspravljali o tome zašto je došlo do rata, ali smo se svađali oko drugih tema: oko vrednovanja uloge SAD 1945. godine i uloge komunizma iste godine – dodao je Peter Gajs, istoričar iz Nemačke.
Nemačka strana je insistirala na velikodušnoj ulozi SAD, a Francuska na njenoj ulozi velike sile, objasnio je Etjen Fransoa. Nemačka strana je naglašavala monolitsku, tiransku i represivnu stranu socijalističkog bloka, dok je francuska strana isticala da je komunistička utopija neko vreme smatrana kao rešenje kapitalističkom i liberalnom modelu i da su socijalistička društva imala relativnu autonomiju. Ove razlike nisu negirane već su prihvaćene kao različite percepcije i na kraju podvučene kao poglavlje o ukrštenim francusko-nemačkim pogledima, koje upućuje na diskusije i razmišljanja.
Peter Gajs je naglasio da je takođe veoma važan izlazak Nemačke iz uloge žrtve, kako je inače ova zemlja sebe videla u 20. veku. Iz te perspektive žrtve nastala je instrumentalizacija agresije koja je kulminirala u nacizmu, rekao je Gajs, dodajući da je njih iznenadilo što je u francuskim udžbenicima čitavo poglavlje posvećeno Višiju i aktivnoj saradnji sa Nemcima, što pokazuje da je Francuska izašla iz uloge žrtve. Po rečima Etjena Fransoa, poglavlje o Višiju ipak nije bilo moguće pre 30 godina, što samo potvrđuje nužnost vremenske distance.
Uz francusko-nemački primer, postoje još dva pokušaja pisanja zajedničke istorije: balkanski i izraelsko-palestinski, a u pripremi je slična nemačko-češka knjiga.
Kad je reč o balkanskom primeru o kome je govorila istoričarka Dubravka Stojanović, stručnjaci se ovde suočavaju sa problemom načina korišćenja, upotrebe i zloupotrebe istorije u sadašnjosti, jer su „dnevne” izmene istorije brzo nalazile mesto u novonapisanim udžbenicima. Prvi projekat u kome je ostvarena najbliža saradnja istoričara iz celog regiona, rađen u organizaciji Centra za demokratiju i pomirenje, i počet samo pet godina posle ratnih sukoba ovde, pokazao je da nije moguće doći do jedinstvene interpretacije kao što je slučaj sa nemačko-francuskim udžbenicima, dok su komparativne analize udžbenika istorije pokazale da su viđenja zajedničke prošlosti toliko različita da se često nije moglo prepoznati da je reč o istom događaju.
Godine 2005. objavljene su četiri knjige pod naslovom „Nastava moderne istorije jugoistočne Evrope”, čije teme su osetljiva i kontroverzna pitanja zajedničke prošlosti, a kao osnovni metodološki principi izabrani su komparativnost i multiperspektivnost. Pošlo se od toga da se neprijateljstva zasnivaju upravo na poricanju legitimnosti drugačijeg mišljenja i tumačenja, što je inače osnova svake agresivnosti, rekla je Dubravka Stojanović, dodajući da su knjige prevedene na devet jezika regiona i da je kroz obuku za njihovo korišćenje prošlo oko 1.000 nastavnika, a projekat je nedavno dobio nagradu Fondacije za ljudska prava „Fridrih Ebert”.
Pogrdni nazivi za ovaj projekat (tipa „prostitucija istorije”), koji su se kod nas pojavljivali, proizvod su, prema rečima Dubravke Stojanović, dubokog dejstva etno-centričnog pogleda na prošlost i sadašnjost i straha od komparativnog pristupa, dok je i sama multiperspektivnost doživljena kao nasrtaj na nacionalni integritet, što sve pokazuje da smo još daleko od francusko-nemačkog primera.
Gordana Popović
objavljeno: 09.11.2013.
