Izvor: Politika, 30.Avg.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Iz zemlje Lavirinta
Izložba remek-dela minoske civilizacije u Kulturnom centru Fondacije Aleksandar Onazis u Njujorku
Specijalno za „Politiku”
Njujork – Na jednoj od najelitnijih adresa u svetu, odmah iza ugla Pete avenije njujorškog Menhetna u 51. ulici, skrio se ulaz u sedište Fondacije Aleksandar Onazis, smeštene u bočnom krilu oblakodera aviokompanije Olimpik. Na prvom nivou Fondacije, ispod zemlje, nalazi se galerija u kojoj je u toku izložba >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << „Iz zemlje Lavirinta: minoski Krit 3000–1100. pre nove ere”.
Dok armije turista hrle ovih dana u Grčku, oni koje put odvede do Njujorka imaju priliku da do 13. septembra vide bisere najstarije urbane civilizacije u Evropi, rođene na Kritu koji je u bronzano doba bio tačka ukrštanja pomorskih puteva između severa Afrike i drevnog Egipta, Azije sa prvim gradovima državama na obalama savremenog Libana i istočne Evrope sa Balkanom i Peloponezom, kao kolevkama evropske kulture.
Kako to da jedna neprofitna, privatna fondacija organizuje izložbu na kojoj joj zavidi moćni Metropoliten muzej? Dovoljno je stupiti u hol Fondacije da se barem nasluti kakvo bogatstvo stoji iza nje, jer porfirne zidove krase odlivci nenadmašnih Fidijinih reljefa sa atinskog Partenona, a kada se siđe stepenicama od crnoga bazalta u galeriju dobija se utisak kao da ste se obreli u nekoj pećini ispod morske površine. Taj utisak stvara atrijum čije su tri strane u staklu i gledaju na bazen, načinjen od raznobojnog mozaika u koji se sa četvrte strane sliva voda trostepenog vodopada koji doseže do trećeg sprata. Atrijum je prekriven mlečnim staklom koje obezbeđuje difuznu dnevnu svetlost i celom prostoru daje utisak koji se dobija kada se zaroni u prozirnu vodu Mediterana .
U takav ambijent do kojeg ne dopiru zvuci velegrada, stvoren polovinom bogatstva porodice Onazis, koje je rodonačelnik Aristotel testamentarno ostavio Fondaciji sa imenom sina Aleksandra, poginulog u avionskom udesu, to isto bogatstvo obezbedilo je da se prvi put iznesu iz Grčke eksponati iz muzeja rasutih širom Krita i postave u prostor dostojan njihove lepote.
Za svaki od blizu 300 eksponata obezbeđena je posebna staklena vitrina, majstorski osvetljena tako da predmeti stari više od četiri milenijuma kao da lebde, a posetiocima je omogućeno da vide savršenstvo izrade ornamenata na keramičkim posudama, pun sjaj boja na fragmentima fresko-slikarstva iz minoskih palata, najsitnije detalje glinene ploče sa još uvek nedešifrovanim kritskim linearnim A pismom, nežne zlatne cvetove sa tijare neke kritske lepotice poput one „Parižanke” iz kraljevske palate u Konososu"
Izložba je postavljena tako da hronološki ilustruje 11 tema koje se odnose na strukturu kritskog društva: birokratiju, religiju, rituale, ekonomiju, njegov odnos prema ratu, zagrobnom životu – tokom drugog i trećeg milenijuma pre nove ere kada je bilo na vrhuncu – sve do časa kada je oko 1100. godine pre n. e. došlo do konačnog uništenja te miroljubive civilizacije i kada su Krit preplavila „divlja” dorska plemena.
Tako su mitski kritski kralj Minos, njegov Lavirint (kako su, verovatno, divljaci sa severa doživeli komplikovanu arhitekturu kritskih palata pa su ih spalili), čudovište Minotaur (pola čovek a pola bik) ušli u grčku mitologiju, a zatim u arheologiju koja je kritsku civilizaciju bronzanog doba nazvala minoskom, podelivši je u tri perioda i više potperioda.
Koju priču pričaju artefakti pomno odabrani da na najlepši način dočaraju svet koji je tokom skoro dva milenijuma bio centar trgovine, pomorstva, umetnosti istočnog Mediterana, čiji su brodovi dominirali njegovim vodama ne strahujući da bi neko mogao da naruši mir koji je vladao na ostrvu što potvrđuje odsustvo odbrambenih građevina?
Neolitska kultura autohtonog stanovništva na ostrvu koje ima idealne uslove za život (klima, obilje vode, pašnjaka, obradive zemlje) na kraju trećeg milenijuma pre n. e. prelaskom na korišćenje bronze počela je da poprima obrise organizovane urbane zajednice. Raslojavanje društva je kulminiralo oko 2000. godine pre n. e. formiranjem elite za koju su građene palate (Knosos, Malija, Faistos, Zakros), birokratskog aparata, a izdvojili su se i zanatlije i umetnici. Potreba da se kontroliše privreda, pre svega izvoz poljoprivrednih viškova (žitarica, maslina, ulja, vina, drveta) i uvoz metala (bakra, srebra, zlata) kojeg nije bilo na ostrvu, kao ni dragulja, slonovače", dovela je do stvaranja pisma koje se oslanjalo na egipatske hijeroglife i linearno pismo nekog od naroda sa maloazijske obale, što je uticalo da ono još do sada nije dešifrovano. Zapisi linearnog A pisma mogu se videti na izložbi ne samo na glinenim tablicama već i na ritualnim dvoseklim sekirama, pečatima, keramici, kamenim posudama.
Na izložbi se mogu videti i zapisi linearnog B pisma koje se razvilo dolaskom žitelja Mikene na Krit u kasnom mikenskom periodu (1450–1300. pre n. e.). Ovo pismo, bazirano na simbolima prethodnog, već su dešifrovali (1950) M. Ventris i J. Čedvik, jer su prepoznali rani oblik grčkog jezika koji su doneli osvajači sa Peloponeza.
Religiju i rituale drevnih žitelja Krita, koji su odavali poštu svojim bogovima u svetim pećinama i na planinskim vrhovima, ilustruju izložene glinene figure boginje, vrhovne Majke ogoljenih dojki i sa rukama podignutim uvis u pozi koju u hrišćanstvu ima Bogorodica Oranta, zatim ritualne posude kao što je predivni riton u formi glave bika, nađen u Zakrosu, koji je smatran svetom životinjom, dvosekle sekire od zlata, bronze, srebra nađene na mestima gde su bila svetilišta kao što je pećina Arkalohori, kao i votivne figure životinja i molitelja od gline prinete na dar bogovima.
Nekoliko fragmenata fresaka sa zidova palata otkrivaju koliko su minoski umetnici ovladali ovom tehnikom, jer boje blešte i danas dok prizori lokalne flore i faune mogu da zadive lepotom i slikarskim majstorstvom savremenog gledaoca. Sarkofag sa idiličnim prizorom flore i faune, kao i raskošni ukrasi koje su pokojnici nosili sa sobom, potvrđuje da su Krićani verovali da odlaze u neki lepši svet od ovog zemaljskog.
Sva ova dela opravdavaju visoku reputaciju koju su minoski umetnici uživali u celom regionu. Dolazak Mikenjana obeležen je železnim mačevima, bodežima i kacigama obloženim kljovama vepra, i to su oni artefakti koji govore o sumraku jedne i rađanju nove civilizacije kojoj će trebati skoro celi milenijum da dosegne svoje zvezdane časove.
Budući posetioci Njujorka koje zanima umetnost ne bi trebalo da propuste da pogledaju kakva je izložba postavljena u Onazisovom kulturnom centru jer letimičan pogled na prethodne („Aleksandar Veliki: blago epskog perioda helenizma”, „Odrastanje u drevnoj Grčkoj: predstave dece u klasičnoj starini”, „Od Ištar do Afrodite: 3200 godina helenizma na Kipru”, „Postvizantijska umetnost: grčka renesansa”, „Postmodernistička klasika”, „Đorđo de Kiriko i Grčka: putovanje kroz sećanje”") potvrđuje da se radi o „poslasticama” prvog reda.
Vera Kondev
[objavljeno: 31/08/2008]
