Izvor: Politika, 17.Avg.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Fenomen velikog smeha
Pet vekova Marina Držića: još ćemo se mi naigrati i načitati Držića, dok ga, ako ga ikad, pročitamo
Zvonila je početkom meseca maja, na dan njegovog rođenja, Venecija, grad u kojem se pretpostavlja da je Držić umro, pesnikovim govorom i smehom, sažetim u prigodnoj predstavi „Dum Marinu u pohode”, označavajući i simbolično novi vek njegovog dela i njegovog dejstva. Da li će, i u kom smislu, to i biti?
Jer, njegov, šesnaesti vek nije bio >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << milostiv prema Marinu Držiću (1508–1567), Dubrovčaninu, komediografu, vicerektoru Sijenskog univerziteta, zavereniku. Međutim, nije bio milostiv ni on, Vidra, prema svom vremenu, a najpre prema svom gradu. U različitim prigodnim prilikama, na različitim lokacijama u Dubrovniku, u interpretaciji diletantskih družina (pod neobičnim nazivima – Njarnjasi) izvođene su Držićeve komedije, farse i ekloge. U njima, komedijama, pre svega, u rečima svojih visprenih likova, izricao je britke sudove, secirao savremenike, rugao se idealima.
Tajnovita je bila i njegova smrt, kao i što nije poznat i njegov grob, mada se smatra da je sahranjen anonimno u venecijanskoj Crkvi sv. Ivana i sv. Pavla.
Vekovi su zaboravili Držića. Komedije nisu, po svemu sudeći, bile izvođene, a nisu izazivale ni drugo interesovanje pa tako nisu nastajali, kako je bilo uobičajeno u malom, ali literaturi kao duhovnoj igri naklonjenom Dubrovniku, njihovi prepisi koji bi ih bolje očuvali. Samo ime komediografa, sa uvek nepotpunim ili samo brojkom navedenim delima, prepisivano je od dubrovačkih hroničara i biografa, uvek sa još ponekom unesenom nejasnošću ili pogreškom.
Tako su se zatečeni prepisi krnjili i oštećivali, do 19. veka, veka probuđenog interesovanja za proučavanje dubrovačke kulturne prošlosti, najpre od samih poznavalaca u gradu a zatim i širim srpsko-hrvatskim prostorima.
Treba možda spomenuti da je vrlo rano u tom veku, već u njegovoj trećoj deceniji, na Držića, u svojoj objavljenoj kratkoj istoriji dubrovačke književnosti, upozorio rođeni Sremac, ali vrlo dobro adaptirani Dubrovčanin, sveštenik i učitelj, a vredan saradnik a zatim i urednik „Srpsko-dalmatinskog magazina” Đorđe Nikolajević. Tome je sledilo i prvo, posle onih iz piščevog vremena, izdanje Držićevih komedija u godišnjaku „Dubrovnik zabavnik” za 1867, pa zatim za 1870. Tada je dubrovački pesnik, a urednik dvaju godišta, Jozo Bunić, štampao najpre komediju „Dundo Maroje”, pa zatim i komediju „Arkulin”. Pet godina kasnije štampano je i ostalo od sačuvanog rada Marina Držića, da bi sledile brojne studije kojima se opus ovog znamenitog komediografa uobličio uglavnom pripisivanjem novih dela.
Novo, međutim, scensko postavljanje Držićevih dela moralo je da sačeka 20. vek. I, opet, u Dubrovniku, učenik čuvene i ugledne dubrovačke gimnazije, potonji veliki istoričar, Ivan Božić, sa svojim drugovima, preradio je i prilagodio za izvođenje komediju „Dundo Maroje” i tako ju je i predstavio publici u gradu, 1934. godine, vekovima posle njegovog prvog izvođenja.
Sve ostalo što se zatim dešavalo sa Držićevim komedijama, sada je uveliko značajan odeljak u istoriji teatra ovih naših kulturnih središta.
Dva su stava sa kojih se, u novije vreme, pokušava objasniti fenomen Držić: onaj koji počiva na piščevim političkim spisima, kao urotnika i prvog socijalnog buntovnika, i onaj za koji su naznake u svojim studijama davali pojedini izučavaoci ovog pisca, Jorjo Tadić, prvi i najznačajniji među njima, a koji se svodi na neopozitivističko uživljavanje i, time, oživljavanje Držićevog doba.
Prvi stav pretenduje na ozbiljne studije sa nastojanjem da se osvetli „autentični” kulturni identitet grada, na osnovu teze o čvrstoj vezi između literature i vladajuće ideologije, uz retke ali zato, po ovom shvatanju, značajne suprotstavljene glasove. Držić, njegovo delo i značaj se tako suočavaju i sukobljavaju sa slikom idealnog starog Dubrovnika, dovodeći u pitanje i sam smisao i važnost ove specifične, odeljene i u uske granice locirane kulturne tradicije.
Ovim putem se stiže do više prigodnih ideja čiji autori u Držiću otkrivaju ideal angažovanog intelektualca koji je mislio politički, ali ne kao političar (čime se objašnjava njegov relativni neuspeh na tom polju), a pri tome bio, što je i aktuelno, prozapadno orijentisan, za razliku od vladajućeg stava aristokratskog Dubrovnika.
Sa druge osnove se, prilježno i posvećeno, Držićevo vreme, ličnosti, minorni događaji i prelamanja velikih pa i istorijskih sukoba u malim ljudima, identifikuju u Držićevom delu. Na ovaj način se u tananom spletu razotkrivenog bila šesnaestog veka neponovljivo dočaravaju atmosfera, aroma i sitne strasti i slasti renesansnog Dubrovnika.
Ovaj pravac vodi do svojevrsnog „povratka” Držića u Dubrovnik, opravdanjem i objašnjenjem njegovog određenog političkog ispada u Firenci. Naime, naš se komediograf svojim pokušajem političkog delovanja uklapa u tajnu a danas razotkrivenu viševekovnu podelu u dubrovačkoj vlasteli koja je stalno bila između ideje o samostalnosti (koja to nije) i stvarne ali, danas bi je nazvali „nadzirane”, samostalnosti (koja je to suštinski bila), i to kao potvrđeni izaslanik jedne od dve moćne plemićke struje. Time se, na neki način, rehabilituje i sam dubrovački građanin Marin Držić (čije se delo ne dovodi u sumnju), u čije se namere, ozbiljnost pa i lucidnost pomalo i sumnjalo na brojnim stranicama tumačenja njegovih postupaka.
-----------------------------------------------------------
Presudna otkrića u Italiji
U sve se dobro uklapaju, mada, tvrde upućeni, nije namerno biran trenutak jubileja, najnovija vrlo značajna a neka i presudna otkrića vezana za Držića. Naime, u Milanu je pronađeno prvo zagubljeno a poznato izdanje Držićevih „Pjesni ljuvenih” i „Tirene” iz 1551. godine, koje je, što je značajno za izučavaoce, bilo štampano pod pesnikovim nadzorom. U Firenci je, pak, identifikovano (pogreškom vezano za akta iz sledeće godine kada je pesnik bio već počivši) i šesto urotničko pismo sa jasnim upućivanjima da je bilo i sedmog pisma nesrećnog Dubrovčanina Kozimu Medičiju i njegovom sinu, tadašnjem vojvodi, Frančesku. Uz to, jasno je pokazano, opet na osnovu prilježnih iščitavanja arhiva, da su Držića primile i saslušale firentinske vlasti, uz primedbu da „nije naodmet sve čuti” čime su mnogi, pa i naučni zaključci, izrečeni tokom čitavog veka razmatranja ovog slučaja, dovedeni u pitanje.
Stoga i u ovoj godini, koja je godina značajnih godišnjica ali samo jedne koja se meri stotinama, ne strahujemo za Držića. Sve nove tendencije tumačenja, i one manje važne, sa predznakom „zapadnoevropski”, ali pre svega fenomen „velikog smijeha” Marina Držića, na koji je slikovito ukazano u prepoznavanju izvornog smisla njegove lakrdije „Novela od Stanca”, daju nade – još ćemo se mi naigrati i načitati Držića, dok ga, ako ga ikad, pročitamo.
Irena Arsić
[objavljeno: 18/08/2008]
