Izvor: Politika, 29.Mar.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Dijalekti i srpska književnost
Raspadom Jugoslavije došlo je do raspada jezika koji smo, posle Prvog svetskog rata, gradili zajedno sa jedinstvenom državom
Vranje – Posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, sa izgradnjom jedinstvene države, građen je jedinstveni jezik na osnovi dinarske kulture... To je dovelo do slabljenja srpskog nacionalnog, kulturnog i jezičkog identiteta... Posle raspada Jugoslavije, raspao se i zajednički jezik... Ovo su neki od stavova učesnika 41. "Borine >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << nedelje" u Vranju čija tema je bila posvećena dijalektima i srpskoj književnosti.
Akademik Dragoslav Mihailović podsetio je da je od 1981. godine u više navrata upozoravao da će raspad Jugoslavije izazvati i raspad srpsko-hrvatskog jezika. Po njegovim rečima, još Vuk Karadžić je pokazao nedovoljno poznavanje srpskog jezika i tek je u svom drugom rečniku iz 1852. godine pomenuo jedan govor u našem jeziku koji dotle nije spominjao i koji nije ušao u osnovicu njegovog rečnika, a to je resavski govor. Vuk je tada obećao da će da obiđe čitav srpski narod i da će srpski rečnik proširiti unošenjem reči iz tih jezika. Nažalost, ni on ni njegovi nastavljači nisu to učinili. Zbog toga smo došli u vrlo neugodnu situaciju da 56 odsto srpskog stanovništva u Srbiji govori nekim od dijalekata koji nije ušao u standardni književni jezik.
Novi identite
– Uglavnom se računa da u Srbiji postoje tri takva krupna dijalekta: jedan koji ide dolinom Morave i koji se obično naziva kosovsko-resavskim, drugi se prostire duž istočne granice Srbije prema Bugarskoj, i jedan je u južnom delu Srbije, rekao je Mihailović. Po njegovom mišljenju, sve ovo je pogrešno urađeno za vreme lingvističke vladavine Aleksandra Belića koji je naslutio da je kralj Aleksandar naginjao jugoslovenskoj ideji, i koji je sa Jovanom Cvijićem smatrao da treba pružiti podršku jugoslovenskoj ideji.
I Bojan Jovanović smatra da koreni naših jezičkih problema sežu do Prvog svetskog rata, kada je začeto profilisanje našeg nacionalnog identiteta. Posle ujedinjenja u jedinstvenu državu, intelektualci i naučnici poput Jovana Cvijića i Aleksandra Belića rade na stvaranju jedinstvenog jezika koji je vezan za dinarsko područje, odnosno za dinarsku kulturu. U osnov tog novog identiteta poverovali su Srbi, odričući se svog realnog nacionalnog i jezičkog identiteta. Došlo je do potiskivanja srpskog jezika. U posebno neravnopravnom položaju u odnosu na dinarsko područje, i u kontekstu celokupne srpske kulture, bio je staroštokavski govor koji nije nikakav dijalekat, već je to govor srpskog jezika.
– Neosporno je da su pisci dijalekte koristili na onaj način koji je postao model u srpskoj književnosti i kulturi. Da je on legitiman potvrđuje obimna usmena književnost na dijalektu, ali i pisana. Jedan od takvih pisaca je i Matija Bećković. Na području Leskovca takav pisac bio je Rade Jović, u Šumadiji Rade Negrišorac, u Vranju Miroslav Cera Mihajlović, na području Hrvatske Zoran Vučić – kaže Bojan Jovanović.
Po mišljenju Radivoja Mikića, srpska književnost nedovoljno dobro oseća svoje granice, što se vidi i po statusu pojedinih pisaca.
Zbornik sa skupa
– Mislim da danas na ovim prostorima, a i šire, nema kulture i književnosti koja bi se odrekla književnika kakav je bio Slobodan Džunić. A naša kultura i književnost se godinama odriču takvog pisca. I to pisca koji je, i pre Latinoamerikanaca, u srpsku književnost uveo magijski realizam – kaže Mikić.
I Mikić je primetio da su tragični događaji poslednjih godina srpski jezik i kulturu doveli u potpuno nov položaj. Srpska književnost je morfološki osiromašena. – Mi više nikada nećemo dobiti pisca iz Dalmacije, iz Kočićevog zavičaja, nikada nećemo dobiti pisca iz čitavih naših krajeva koji su učestvovali u morfologiji srpske kulture. Da li u takvoj situaciji srpska kultura ima prava da se odriče bilo kog jezičkog izraza i bilo kog pisca, pita Mikić.
Milo Lompar je naveo primer Stevana Sremca koji se suvereno koristio različitim mogućnostima srpskog jezika. "Mi danas možemo da postavimo pitanje da li je on na isti način pisac 'Pop ćire i pop Spire' i 'Zone Zamfirove'. Da li je humor kao njegova dominantna književna osobina istovetan", pita Lompar.
Aleksandar Milanović govorio je o tragičnom istorijatu dijalekatske književnosti u 20. veku, ocenivši da je kod nas nedovoljno jasno određen pojam dijalekta i da se on vezuje za ruralne govore koji odudaraju od književnog standarda.
Književna zajednica "Bora Stanković" objaviće zbornik sa ovog skupa.
Milan Momčilović
[objavljeno: 29.03.2007.]
