Izvor: KMnovine.com, 30.Avg.2014, 16:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Srpska istorija po Konstantinu Jirečeku
Portal “Koreni” od danas objavljuje delove iz poznate knjige češkog istoričara Konstantina Jirečeka, pod naslovom “Istorija Srba”.
...
Pokušaćemo da se na to veoma vredno delo ponegde i kritički osvrnemo. Razmatraćemo određene nazive naroda, kao i toponime, u kojima se ponekad krije ona istina za kojom, manje ili više, (bez)uspešno tragamo. Gde je sve Jireček bio u pravu, a gde, možda, i nije.
Područje Balkanskog poluostrva, >> Pročitaj celu vest na sajtu KMnovine.com << koje danas obuhvata ovaj naš južnoslovenski prostor, nekada se nazivalo Ilirik, navodno po starosedelačkom narodu – Ilirima. Da li je takav narod uopšte postojao ili ne, veliko je pitanje, oko kojeg se i danas lome koplja. Naravno, ni za jednu ni za drugu pretpostavku ne postoje konkretni dokazi, osim nekoliko natpisa na jeziku koji je proizvoljno nazvan “ilirski”. Zapravo, u pitanju je jedno tuce reči, od kojih se većina može objasniti i uz pomoć slovenskih (srpskih) reči. Neke od tih “ilirskih” reči pokušavaju da se “etomologizuju” uz pomoć albanskog rečnika. Na primer “ilirska” reč *rinos ‘magla’, tvrdi se, u srodstvu je sa alb. re, reja ‘oblak’. O sličnim pitanjima u nastavku će biti više reči.
Takođe, tu su i druge “istine”, koje se prihvataju zdravo za gotovo. Na primer, ime Hrvati uzima se obično u smislu onoga na šta taj naziv danas asocira; to jeste, uglavnom se današnji Hrvati poistovećuju sa onim srednjovekovnim, što uveliko (videćemo u nastavku) muti pravu sliku istorijske prošlosti na južnoslovenskom prostoru Balkana. Isto tako, diskutabilno je i delovanje bogumila (patarena) i njihova uloga u istoriji Srbije, Bosne i drugih balkanski prostora. O pomenutom i mnogim drugim nedorečenim istorijskim pitanjima biće dosta reči ubuduće, a sve to uz priloge iz Jirečekove knjige “Istorija Srba”.
D. Gosteljski
Istorija Srba - Predgovor
Srbi su od seobe Slovena u stari Ilirik svagda bili i ostali znatan narod na Balkanskom Poluostrvu. Njihova se istorija deli na dva perioda; u prvom se ističu njihovi doticaji sa Istočno-rimskim Carstvom, a u drugom s osmanskim Turcima.
Srbi su, u srednjem veku, u razna vremena bili saveznici, vasali, takmaci i protivnici Vizantinaca, ali nikada neposredni podanici carigradskih careva, kao u jedan mah njihovi susedi, Bugari od 971, delimično od 1018 do 1186. Pri tom, oni behu verne pristalice pravoslavne crkve, krajnji na severozapadu prema Rimskoj crkvi koja je vladala u Dalmaciji, Hrvatskoj i Ugarskoj, i prema patarenskoj sekti Bogomilima ili Babunima koja se odomaćila u Bosni. Sa izmenama u vlasti, menjalo se i političko središte srpskoga naroda koje se, u raznim vekovima nalazilo u dolini Lima,na Skadarskom Jezeru, na obalama Raške kod današnjeg Novoga Pazara, u Skoplju u sev. Maćedoniji i, najposle, u Beogradu i Smederevu na Dunavu. Srpska narodna crkva imala je, međutim, od 13. do 18. veka za središte Peć, blizu istočne granice današnje Crne Gore.
Vladaoci Srba nazivali su se kneževi ili hercezi, veliki župani, despoti, kraljevi, u 14. veku šta više carevi, kada je srpska država, pod “”carem Srba i Grka”” Stefanom Dušanom 1331 – 1355, zahvatala najveći deo Poluostrva. Ubrzo za tim poče borba protiv Turaka, s bitkama na Marici 1371 i na Kosovu Polju 1389. Pritešnjeni između Mađara i Turaka, Srbi su se uporno opirali prodiranju Osmana. Propast starosrpske države izazvala je jaku emigraciju na sever i severozapad, u Ugarsku, Hrvatsku i Dalmaciju, ali je tim ujedno znatno opao srpski elemenat u unutrašnjosti Poluostrva, u današnjoj “”Staroj Srbiji””. Tom emigracijom i tumači se da naslednik starih srpskih pećkih arhiepiskopa ili patrijaraha stanuje sada u Karlovcima na Dunavu na zemljištu “”Trojedne Kraljevine”” Hrvatske, Slavonije i Dalmacije u Austro-ugarskoj monarhiji. Za vreme opadanja osmanske države učestvovali su Srbi u svim bojevima Austrijanaca, Mlečića i Rusa protiv Turaka. Srpski ratovi za oslobođenje stvorili su dve nove srpske države, današnje kraljevine Srbiju i Crnu Goru.
Literatura o srpskoj istoriji prilično je velika. Na granici između srednjevekovne i moderne istoriografije stoji Dubrovčanin, benediktinac Mavro Orbini s delom “”Il regno degli Slavi”” Pesaro 1601, koje je sastavljeno na osnovu raznovrsnih pisanih i usmenih izvora. Domaći radovi počinju u 18. veku s delom arhimandrita Rajića u četiri knjige 1794. 19. vek nije doneo nijedno veliko nacionalno istorijsko delo, nešto nalik na voluminozna dela o ruskoj istoriji od Karamzina i Salavjova, ali zato veliki broj važnih detaljnih studija. Pri tome je, pred kraj 19. veka, došlo do velike borbe među domaćim istoricima.
Jedna strana, koju je predvodio Panta Srećković u. 1903, uzimala je kao istoriske izvore za srednji vek beleške iz najnovijega doba, osobito epske narodne pesme i narodne priče, skupljene za poslednjih sto godina.
Protivna strana, na čelu s arh. Ilarionom Ruvarcem u.1905, koji je mnogo zadužio srpsku crkvenu istoriju, i Ljubomirom Kovačevićem, trudila se da osigura pobedu modernoj istoriskoj kritici u domaćem istoriskom ispitivanju. Pored istorije despota Đurđa i dinastije Balšića, Čedomilj Mijatović osvetlio je ekonomske odnose u prošlosti, a neumorni Stojan Novaković, pored mnogih pitanja iz ukupne srpske istorije sve do u najnovije doba, osobito kulturnu i pravnu istoriju.
Kao skupljači i izdavači staro-srpskih spomenika radili su veoma mnogo Đura Daničić, Stojan Novaković i Ljubomir Stojanović, i to najviše u spisima nekadašnjeg Srp. Uč. Društva u Beogradu u Glasniku i u Srp. Kralj. Akad. Nauka, koju je zasnovao kralj Milan u Glasu, Spomeniku, Zborniku. Veliki je broj publikacija o istoriji XIX veka koje počinju s radovima savremenika srpskog ustanka u god. 1804 do 1815, osobito zasnivača nove srpske književnosti, Vuka Stefanovića Karadžića, i Lazara Arsenijevića Batalake. Za istorike su od velike vrednosti zbirke delimično još i danas živih pravnih običaja, koje je započeo izdavati Dubrovčanin Bogišić u. 1908, pisac novog crnogorskog zakonika. Daleke vidike u prošlost otvara zbornik o srpskim naseljima u današnje vreme, koji je zasnovao 1902 i kojim rukovodi geograf prof. Dr. J. Cvijić u spisima Beogradske Akademije do sada šest tomova.
Na idućim stranicama često se spominju domaće monografije o političkoj, pravnoj, kulturnoj i literarnoj istoriji ili arheologiji za poslednjih 50 godina: od M. Vasića, D. Valtrovića, T. S. Vilovskog, G. Vitkovića, L. Vojnovića, M. Vujića, M. Vukićevića, A. Vukomanovića, N. Vulića, A. i M. Gavrilovića, M. Dragovića, arh. N. Dyčića, Vl. Đorđevića, A. Ivića, Lj. i Sl. Jovanovića, N. Krstića, M. Milićevića, gen. J. Miškovića, K. Nikolajevića, T. Ostojića, I. i D. Pavlovića, B. Petranovića, V. i N. Petrovića, P. Popovića, J. Radonića, M. Rešetara, J. Ristića, D. Ruvarca, J. Skerlića, S. Stanojevića, Đ. Stratimirovića, J. Tomića, S. Trojanovića, J. Šafarika i mnogih drugih. Nesumnjiva je zasluga ovih istraživanja da su za starije doba kritički raspravila mnogobrojna hronološka, genealoška, geografska i istorisko-pravna pitanja, a za novije se vreme marljivo pribirao i sređivao arhivalni materijal. Od ukupnih prikaza, posle dela Rusa Majkova 1857, srp. prevod od Daničića 2. izd. 1868, Lj. Kovačevića i Lj. Jovanovića Beograd 1890-1891, 3. knj., njihove Istorije srp. naroda u 2. knj., dovedene do prve četvrti XI veka Srp. Knj. Zadr. br. 7, 21 i
školske knjige M. M. Vukićevića 3 izd. Beograd 1909, 2 knj., spomenućemo priručnu knjigu, namenjenu širokoj čitalačkoj publici: “”Istorija srpskog naroda”” do naših dana od prof. St. Stanojevića 2 izd. Beograd 1910, 8°, 485 str., politička istorija, bez kulturne istorije i bez oznake izvora u napomenama.
Istorici srodne Hrvatske stekli su, takođe, pribiranjem izvora ne malih zasluga za srpsku istoriju, pre sviju Kukuljević, Rački, Ljubić i Smičiklas, osobito u izdanjiia Jugoslovenske Akademije u u Zagrebu, u “”Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium””, y “”Monumenta historico-juridica Slavorum meridionalium””, y Starinama, koje donose stare tekstove, i u novom “”Kodeks diplomatikus”” Trojedne Kraljevine. Slaviste je, od početka slovenske filologije, jako privlačio srpski srednji vek, o čemu svedoče ispitivanja i izdanja Dobrovskoga, Vostokova, Kopitara, Pavla Jos. Šafarika, Miklošića, Srevnjevskoga i Jagića.
Studirajući Vizantiju, pravoslavno slovenstvo, slovenske jezike i književnosti i istoriju ruske države u novije doba, bavili su se Rusi mnogo o spomenicima i o prošlosti Srba, od vremena prvih putovanja u biblioteke na Atonu, koje su preduzeli filolog Grigorović i docnije, episkop Porfirije Uspenski, Bezsonov, Budilović, Giljferding, Golubinski, K. Grot, Zigelj, Jastrebov, Jacimirski, Kondakov, Kočubinski, Kulakovski, Lamanski, Lavrov, Lavrovski, arh. Leonid Kaveljin, Majkov, Makušev, Miljukov, Petrovski, Pipin, A. Pogodin, Nil Popov, Rovinski, Sirku, Speranski, Teodor Uspenski, mitr. Filaret, Florinski i mnogi drugi. Susedni odnosi izazvali su u Ugarskoj živo interesovalje za srpsku istoriju; na prvom su mestu poznata dela, pristupačna i u nemačkom izdanju, Kalaja i Talocija. Na nemačkom jeziku izdao je Jovan Hristijan Engel, činovnik erdeljske dvorske kancelarije 1 1814, služeći se Rajićevim delom i latinskim i grčkim izvorima, opsežnu knjigu: “”Gešihte von Servien und Bosnien””, Hale 1801, 40 Gešihte des ungrišen Reihes und seiner Nebenländer 3. deo. Kako nije bilo novijih priručnih knjiga, služili su se tuđinci sve do naših dana ovim delom. Jedan od najvidnijih nemačkih istorika u naše vreme, Leopold Ranke u. 1886, napisao je knjigu o istoriji srpskog ustanka 1829, koja se mnogo čitala, a za koju mu je najviše gradiva dao Vuk Karadžić; u poslednjoj preradi produžena je ona sve do mira u S. Stefanu: “”Srbija i Turska u devetnaestom veku”” Lajpcig 1879, srp. prevod St. Novakovića, Beograd 1892.
Sto godina posle pojave Engelova dela dobio je pisac ove knjige od uprave “”Opšte istorije država”” poziv pun časti da ponovo obradi istoriju Srbije, i to naročito za čitaoce na zapadu. Pisac od toliko godina studira balkanske zemlje i stoji neprestano u vezi s predmetom, od vremena izdanja 1874 tipika za manastir Studenicu, koji je vasnovao vel. župan Stefan Nemanja u 12. veku u Glasniku knj. 40, pa dalje radovima o istoriskoj geografiji i istoriji trgovine i o rudnicima u srednjevekovnoj Srbiji, raznim monografijama, zbirkom dokumenata u Spomeniku knj. 11, recenzijama o novijim delima i dr., tako da je kamenje za građenje većeg dela bilo već donekle spremljeno.
Ali, ipak za to ne beše laka zadaća. Gradivo za istoriju Srba bogatije je nego, na pr., za istoriju Bugara koju je pisac, jednom, obradio 1876, ali, to gradivo, naročito za rani srednji vek, očuvalo se vrlo fragmentarno i nejednako. Sve dosadašnje zbirke izvora samo su predradnje. Za srpsku istoriju nedostaje “”Codex diplomaticus””, nema regesta, niti ima “”Fontes rerum serbicarum””, šta više nema čak ni priručne knjige o izvorima, niti istoriske bibliografije. Za istoriju novoga doba oseća se, pre svega, nedostatak potpunog izdanja prepiske i akata o bojevima za oslobođenje 1804-1815. Moj trud, da prikupim jako razbacanu literaturu, nije svagda doneo željena uspeha zbog retkosti mnogih srpskih i ruskih štampanih dela. Od neštampanih izvora upotrebljeni su, sem nekoliko rukopisa, arhivi Dubrovačke Republike koji su, od XII veka, jako obilati u građi, i to na osnovu studija koje sam preduzimao onde u godinama 1878-1879 i 1890-1904 u nekoliko mahova pre izdanja zbirke “”Monumenta Ragusina”” Jugosl. Akademije i zbirke Đelčića i Talocija, a tako isto i Jorge.
Upotrebljeni su, dalje, neznatni ostaci kotorskoga arhiva, a po gdešto i gradivo namesničkog arhiva u Zadru, kao i arhiva nekadašnje Mletačke republike.
Ja sam za svoju glavnu zadaću smatrao da pružim zaokrugljen, tečan i objektivan prikaz najvažnijih događaja u istoriji ovih krajeva, potkrepljen izvorima. Pojedinosti, koje su bliže domaćem istoriku i njegovim čitaocima, morao sam izbegavati. U prvom redu stoji srednji vek, stara srpska država sa svojim političkim društvom i svojim ekonomskim iiteresima. Ali, pored srpske države, obraćena je dovoljna pažnja i svima susednim zemljama, pre svega srednjevekovnoj Bosni koja je, s pogledom na veru, imala zaseban položaj i bila takmac Srbije, kako za života Stefana Dušana, kada je bosanski ban Stefan II. počeo da potiskuje Srbe sa jadranske obale, tako i u periodu srpskih despota u XV veku, koji su sa bosanskim kraljevima neprestano vodili pogranične ratove. Na želju uredništva zbirke “”AIlgemeine Staatengeschichte””, uzeti su više u obzir unutrašnji odnosi, što je bilo skopčano s dosta teškoća, jer se moralo govoriti o mnogim tamnim pitanjima, koja do sada behu proučavana malo ili nimalo. S pogledom na mnoge pojedinosti, na pr. o prošlosti staroga plemenskoga uređenja, upućujem na svoje studije o državi i društvu u srednjevekovnoj Srbiji, koje će izaći u Spomenicama c. Akad. Nauka u Beču 1911, propraćene po gde gde vrlo opširnim dokaznim materijalom; u ovoj knjizi ograničio sam se na to da priopštim rezultate ovih istraživanja. Kod literature u kojoj, pored dragocenih podataka, ima toliko mnogo pretpostavaka i kombinacija, smatrao sam za potrebno da svagda tačno označim izvor, krajsvega toga što je tim knjiga prilično opterećena napomenama.
Drugi deo započeće s pregledom unutrašnjih odnosa pod dinastijom Nemanjića posle čega, će doći prikaz vremena despota u XV veku i, najzad, novoga doba, u istoj srazmeri kao i srednji vek. Delo će završiti s nekoliko priloga: pregledom skraćenica ujedno i spiskom upotrebljenih zbirki i časopisa, nizom vladalaca i crkvenih starešina, nekoliko genealoških tabli itd., kao i azbučnim registrom.
Štampanje dela jako se odugovlačilo zbog velikih prekida u radu. Sreća, koja me je pratila u ranijim literarnim radovima, ostavila me je ovoga puta, jer mi je slobodno vreme jako ograničeno bilo periodičnim nagomilavanjem zvaničnih poslova.
Majka mu je bila ćerka Pavla Josifa Šafarika, otac Josif istoričar književnosti, a stric Hermenegild istoričar prava, pa je značajno znanje sticao već u porodici. Osnovnu školu i gimnaziju završio je privatno.
Jireček se još u ranoj mladosti opredelio i spremao za budući poziv. Nije slučajno veoma rano pokazao interesovanje za malo poznatu prošlost balkanskih naroda i država. U tom pravcu usmeravala ga je porodična tradicija, a u nauku ga je uveo Đuro Daničić, čuveni srpski filolog. Kao đak starijih razreda gimnazije oglasio se prikazima iz književnosti južnoslovenskih naroda a 1870. objavio je Bibliografiju moderne bugarske literature (1806—1870).
Na Univerzitetu u Pragu studirao je istoriju, geografiju i filologiju (1872 — 1875). Kao student izdao je Tipik svetog Save za manastir Studenicu (1874). Sa iznenađenjem i pohvalama primljena mu je disertacija Dejini naroda bulhareskeho, Geschichte der Bulgaren (1876). Tada je imao samo 22 godine. Drugo izdanje ovog dela na ruskom jeziku ispravio je i dopunio sam autor. Obimnom habilitacionom studijom Vojna cesta od Beograda za Carigrad i Balkanski klanci stekao je zvanje docenta za geografiju i istoriju jugoistočne Evrope Univerziteta u Pragu.
Izvor: Srpska Vikipedija
Konstantin Jireček
Beč, o Novoj godini 1911.
Istorija Srba, preveo Jovan Radonjić
Koreni.rs
