Izvor: Vostok.rs, 28.Jun.2017, 13:39 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Rodoljub, izdajnik, zaverenik
Pre jednog veka, u solunskom predgrađu Mikra, nekih dvanaestak kilometara od centra Soluna, pogubljeni su čelnici tajne oficirske organizacije „Ujedinjenje ili smrt”, poznatije kao „Crna ruka”. U razdoblju od četrnaest godina – od majskog prevrata 1903. godine, ubistva kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage (Mašin), do hapšenja njenih vođa i sankcionisanja ostalih članova i simpatizera u decembru 1916. godine – ova organizacija je imala značajnu ulogu u previranjima koja su od početka prošlog veka do pred kraj Prvog svetskog rata pratila preobraženje Srbije u savremenu evropsku državu. Dragutin Dimitrijević – Apis, Rade Malobabić i Ljubomir Vulović streljani su 13. juna 1917. godine, po starom kalendaru, odnosno 26. juna po gregorijanskom računanju vremena.
Plotuni su odjeknuli u praskozorje tog dana, a lekar vojnog suda ustanovio je smrt trojice osuđenika desetak minuta kasnije, u četiri časa i 47 minuta po lokalnom vremenu.
Događaji koji su se odigrali neposredno pred streljanje i detalji izvršenja smrtne kazne dobro su poznati. Prema izjavama očevidaca i učesnika pogubljenja, Apis i drugovi izvedeni su pred svitanje do iskopanih raka, a posle kratkog saopštavanja odluke o streljanju i oproštajnih reči osuđenih izvršena je smrtna kazna. Detalj vredan pažnje izvesno je činjenica da je samo Rade Malobabić preminuo posle prvog plotuna. Na Dragutina Dimitrijevića i Ljubomira Vulovića ispaljeno je prema svedočenju potpukovnika Ljubomira Dabića još petnaestak metaka – pre nego što su konačno preminuli. Ovaj podatak naveo je neke hroničare tog vremena da istaknu: „Ruke vojnika streljačkog voda zadrhtale su kada je trebalo ispaliti plotune u srpske rodoljube”. Potpukovnik Dabić kasnije je okarakterisao streljanje kao „pogubljenje koje je bilo potrebno otadžbini”.
Apis na suđenju u Solunu
Foto IK „Prometej”
Za razliku od detalja izvršenja smrtne kazne, samo mesto pogubljenja decenijama je držano u tajnosti, a do danas nije u potpunosti prihvaćena činjenica da su posmrtni ostaci trojice osuđenika uistinu preneseni na srpsko vojničko groblje na Zejtinliku kraj Soluna. Među brojnim poklonicima savremenije srpske istorije, a posebno među nostalgičarima, preovlađuje neverica da su posmrtni ostaci Apisa i njegovih drugova uistinu njihovi.
Nasuprot verovanju,nije nasumično izabran
Arčibald Rajs: Apis je sklopio ugovor s Centralnim silama
Švajcarski forenzičar nemačkog porekla Arčibald Rajs, koji je zadužio Srbiju svojim veštačenjem i izveštavanjem o zločinima austrougarskih i nemačkih okupatora u Srbiji 1914–1918, obavestio je francusku obaveštajnu službu u vreme Solunskog procesa: „...Van sumnje je da su Dimitrijević (Apis) i druge vođe (Crne ruke) sarađivali s neprijateljem”. Rajs se pozvao „na glasine koje su kružile u srpskim krugovima”, po kojima je „Dimitrijević potpisao ugovor s Centralnim silama da će posle revolucije i za vreme povratka srpske vojske u Srbiju, kao i posle prinčeve (Aleksandrove) i Pašićeve smrti, sklopiti poseban mir s Centralnim silama i uspostaviti vojnu oligarhiju pod austro-nemačkom zaštitom”.Podaci preuzeti iz knjige Vase Kazimirovića „Crna ruka”, drugo izdanje, str. 726, IK „Prometej” Novi Sad, 2016.
Ono što je bitnije – uzroci i povodi koji su doveli do Solunskog procesa 1917. godine i do potonjeg izricanja i izvršenja smrtne kazne, do danas nisu u potpunosti razjašnjeni, uprkos brojnim analizama istorijskih svedočanstava i dokumenata. S druge strane, upravo te analize daju svedočanstvo o previranjima unutar srpskih elita uoči i za vreme Velikog rata, otkrivaju detalje koji su decenijama prećutkivani. Naime, srpski državni vrh nije se tako odlučno zalagao za rat do konačne pobede nad Centralnim silama, kao što je to u istorijskim udžbenicima zabeleženo. Posle blistavih pobeda na bojnim poljima tokom 1914. godine, ali i ogromnih gubitaka u ljudstvu i resursima – u prvoj polovini 1915. godine, potom i u proleće 1917, kada je ishod Velikog rata bio neizvestan, kada su Centralne sile imale inicijativu na ratištima – Srbija je spekulisala sa sklapanjem separatnog mira sa silama Osovine. Uži državni vrh nije isključivao tu mogućnost u načelu, mada su upravo pregovori s neprijateljem o separatnom miru poslužili kao ključni detalj za podizanje optužnice, a kasnije za izricanje smrtne presude Apisu i drugovima.
Pođimo redom. U prvoj polovini 1915. godine Nemačka je preko tajnih emisara obnovila ponudu Srbiji iz 1913. godine da stane na stranu Centralnih sila. Za taj „zaokret” bila bi nagrađena izlaskom na more (na severu Albanije). Ponuda je proširena izgledom na pripajanje delova Bosne i Hercegovine Srbiji. (U 1913. godini ponuda Berlina je „otupljena” austrougarskim predlogom da Srbija dobije „jadransku prugu”, odnosno koridor do Jadranskog mora koji bi, istini na volju, bio pod kontrolom Beča i Pešte. U 1915. godini, međutim, nepovoljni razvoj situacije na Ruskom frontu i rovovski rat na zapadu Evrope podstakli su Berlin da proširi ponudu, ne bi li tako izbegao novu vojnu intervenciju na Balkanu i mobilizaciju resursa koji su bili prekopotrebni na drugim ratištima.) Dvor i Pašićeva vlada tada nisu prihvatili ponudu, a u jesen i zimu iste godine, kada je Srbija bila prinuđena da se povuče preko Albanije na Krf, brojni visoki oficiri, među njima i bojni vojvoda Živojin Mišić, a posebno zaverenici „Crne ruke”, smatrali su da su vlada i dvor žrtvovali stotine hiljada vojnika i civila, umesto da stupe u pregovore o časnom miru sa silama Osovine. Potkraj 1916. godine, posle dolaska austrijskog cara Karla Prvog (istovremeno krunisan i kao mađarski kralj Karolj Četvrti) na austrougarski tron, Evropom su se pronele glasine o tajnoj ponudi Beča Antanti za sklapanje separatnog mira, a u Solunu je uhapšen Dragutin Dimitrijević Apis.
Kao povod za hapšenje navedeno je da je Apis pripremio i naredio (montirani) atentat na regenta Aleksandra kod mestašca Ostrove, kraj Soluna. Prema izjavama brojnih svedoka, međutim, i po slovu nekih istorijskih dokumenata, atentat je pripremio regentov general i kasniji premijer Jugoslavije Petar Živković (prvi homoseksualac u istoriji na čelu jedne ovdašnje vlade), vođa takozvane Bele ruke koja je bila protivteža Apisovoj „Crnoj ruci”.
Do početka i u toku Solunskog procesa optužnica je još dva puta menjana: Apis je optužen za pokušaj prevrata i svrgavanje regenta Aleksandra, a potom i za tajno pregovaranje s neprijateljem. U tom razdoblju, međutim, regent Aleksandar je bio taj koji je stupio u pregovore s Austrougarima: crnorukac Vladimir Tucović je kao prvi otkrio da je Petar Živković u vreme Solunskog procesa putovao u Švajcarsku, na sastanak s princom Sikstusom Burbonskim koji je u ime cara Karla nudio Antanti pregovore o separatnom miru. U tom kontekstu je odlučeno da se Bečkom dvoru ponudi glava Dragutina Dimitrijevića Apisa – kao što je svojevremeno knjaz Miloš Obrenović poslao glavu vožda Karađorđa u Carigrad... Prethodno je od samog Apisa iznuđeno pismeno priznanje da je bio organizator Sarajevskog atentata. Ovaj detalj izvesno je pogodovao Beču, ne samo zbog navodnog dokaza da je taj atentat na prestolonaslednika Franca Ferdinanda pripreman u Srbiji, već i zbog zataškavanja malo poznate istine: organizatori Majskog prevrata 1903. godine pripremali su se za državni udar u Beču, sa znanjem i uz saglasnost Beča. Posle prevrata, novoinaugurisani kralj Petar Prvi pismeno je zahvalio caru Francu Jozefu Prvom na njegovoj podršci da dođe na srpski presto.
Miloš Kazimirović,
Politika
