Izvor: Politika, 21.Apr.2011, 23:18 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Početak balkanizacije Afrike?
Ako bi se dalji raspad afričkih zemalja nastavio, njihov broj bi lako mogao da se duplira
Termin ,,balkanizacija” ušao je u upotrebu u vreme balkanskih ratova: označava stvaranje većeg broja državica na prethodnoj teritoriji jedne veće zemlje ili carstva. Naravno, u konkretnom slučaju, ,,balkanizacija” se odnosila na emancipaciju i nezavisnost od Otomanske imperije zemalja Balkanskog poluostrva, Srbije, Crne Gore, Bugarske i Albanije. Od tada je protekao skoro ceo vek. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << U međuvremenu je ,,balkanizacija” Evrope, naročito posle raspada Sovjetskog Saveza, Jugoslavije i Čehoslovačke, prilično napredovala. Evropa, od Atlantika do Urala, danas se može ,,podičiti” sa 48 država; uoči Prvog svetskog rada bila je 21.
Da li ,,balkanizacija” praćena ratovima preti Africi? Kao što je poznato, granice većine afričkih zemalja su proizvoljne sa etničke i istorijske tačke gledišta, ,,iscrtane” na Berlinskom kongresu 1885, kada je Afrika podeljena između evropskih kolonijalnih sila. To je posebno slučaj sa Afrikom južno od Sahare, koju su Evropljani surovo kolonizovali, ali i sa delom arapske Afrike. Ovo poslednje je privuklo pažnju sada u vreme građanskog rata u Libiji kada se zemlja podelila na istočni i zapadni deo, Sirenaiku i Tripolitaniju, dva istorijska dela koje je tridesetih godina prošlog veka spojila italijanska kolonijalna uprava.
Procesi raspada afričkih država pojavljuju se na nekoliko geografskih tačaka. Eritreja se otcepila od Etiopije 1993, na kraju dugog građanskog i ideološkog rata. U Etiopiji, kao i u Jugoslaviji u vreme Drugog svetskog rata, ili u Španiji u toku građanskog rata, rat nije bio vođen samo između levice i desnice već i između centralnih i regionalnih vlasti. Kada se konačno u Adis Abebi promenila vlast, izgledalo je da će doći do retkog događaja: secesije bez novog prolivanja krvi. Ali između Etiopije i Eritreje već 1998. buknuo je novi rat.
Nezavisnost Eritreje predstavljala je prekretnicu u Africi. Naime, posle dekolonizacije Afrike dogovor između novih država bio je, baš zato što su granice većinom proizvoljne, a broj etničkih grupa ogroman, da se ne prihvati nikakva nasilna promena granica, niti otcepljenje. To je bila standardna politika Organizacije afričkog jedinstva (kasnije, Afričke unije). Tako se niti Katanga u Kongu, niti Bijafra u Nigeriji, niti Južna Sahara u Maroku i pored dugih ratova nisu otcepile. Prva promena granica došla je sa samostalnošću Eritreje.
Sada je upravo u toku raspad najveće afričke države Sudana. Južni deo, koji je pretežno hrišćanski i animistički, posle skoro poluvekovnog rata, nalazi se na pragu nezavisnosti. Na referendumu održanom u januaru ove godine, više od 95 odsto stanovništva se opredelilo za nezavisnost. Južni Sudan treba i zvanično da postane nova država jula 2011. Ali samo najveći optimisti veruju da će do toga doći bez većih sukoba, jer što se taj datum približava rastu napetosti i čarke na granici između dva Sudana. Građanski ratovi u Libiji i Obali Slonovače pokazali su takođe da su ove zemlje u suštini podeljene. Somalija je već nekoliko decenija realno podeljena na ,,užu” Somaliju i Somaliland, nekadašnju britansku koloniju.
Ako bi se dalji raspad afričkih zemalja nastavio, njihov broj bi lako mogao da se duplira, od 54 nezavisne zemlja na više od sto, a ukoliko bi se držali principa etničkog samoopredeljenja, računa se da bi taj broj prevazišao dve stotine. Prema tome, ,,mogućnosti” za raspad ima dovoljno.
Ovakav proces, kako nam ukazuju sadašnji ratovi u Africi, kao i ceo prošli vek u Evropi, ne može proći bez ogromnih žrtava. To bi Afriku, koja je već najsiromašniji kontinent, učinilo još siromašnijom i dalje isključilo iz procesa razvoja. U poslednjim godinama prošlog veka bile su popularne teorije prema kojima je upravo etnička i konfesionalna heterogenost afričkih zemalja jedna od kočnica njihovog napretka. Osnovna ideja se sastoji od tvrdnje da je u takvim uslovima teško voditi ,,normalnu” ekonomsku politiku, već se ona svodi na favorizovanje sopstvenog plemena. Tako se, ako je predsednik iz etničke grupe koja se bavi trgovinom unapređuje trgovina, a uništava poljoprivreda. Zato su izbori u Africi često borbe na život i smrt, kao što upravo vidimo u Obali Slonovače i što se u poslednjih nekoliko godina dogodilo u Keniji, Ugandi i Zimbabveu.
Akcenat na etničku i religioznu heterogenost koja onemogućava formiranje normalnog paptijskog života i građanskih institucija je delimično tačan, iako nas vraća na teoriju nemačkog (i kasnije nacističkog) pravnika Karla Šmita koji je tvrdio da je demokratija mogućna samo u homogenim društvima. To se može zaključiti i na primeru prve i druge Jugoslavije. U 65-godišnjoj istoriji Jugoslavije, demokratija je postojala najviše u nekoliko godina, ali čak ni tada nije normalno funkcionisala zbog bojkota najveće hrvatske stranke. S druge strane, i pre prve, i posle druge Jugoslavije, imamo demokratski poredak: u Srbiji između 1903. i 1913. godine; u svim novonastalim državama od oko 2000. godine.
Ali, s druge strane, imamo ogromne ljudske i materijalne gubitke, koji bi se u nekoj ,,balkanizaciji” Afrike merili milionima života. Zato Afriku očekuje mnogo bolja budućnost ukoliko održi kompleksne federalne zajednice, kao što su Nigerija i Južna Afrika, koje i pored ogromnih problema uspevaju da ostanu demokratije i da se kreću napred. Uspeh ovih država da integrišu u svojim federalnim strukturama veliki broj nacionalnosti i po nekoliko religija doima se skoro kao pravo čudo. Africi će, u ovom veku, biti potreban veći broj ovakvih ,,političkih čuda” da bi izbegla kob beskonačnih ratova.
gostujući profesor na Ol Souls koledžu, Oksford
Branko Milanović
objavljeno: 22.04.2011.
