Izvor: Politika, 26.Sep.2011, 00:33 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Otkud oscilacije u nacionalnom izjašnjavanju
U Srbiji, vidljive su razlike u izjašnjavanju Vlaha i Rumuna, Hrvata i Bunjevaca, Bošnjaka i Muslimana. Primer za sebe su i Romi, kojih je, 1991. bilo 140.000, a na prošlom popisu 108.000
Ovogodišnji popis stanovništva se odvija u povoljnijoj političkoj atmosferi od one koja je okruživala popis iz 1991. godine. To je dobra vest.
Loša vest je da se sadašnja atmosfera kvalitetno ne razlikuje od one iz 2002. godine. I tada su bile i sada su prisutne političke tenzije, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << međuetnički nesporazumi i odsustvo jasne vizije državnog i političkog vođstva. To mora da se odrazi i na popis.
Politički i međuetnički odnosi u Srbiji su delikatni, a građani popis sa pravom doživljavaju kao važan politički čin. Stručnjaci neprekidno ukazuju da bi popis trebalo dobro pripremiti, u političkom i u stručnom smislu. Za to je potrebna i saradnja sa odgovarajućim međunarodnim institucijama.
Popis je prilika za nacionalno izjašnjavanje građana. Otuda on izaziva posebnu motivaciju i mobilizaciju onih segmenata nacionalnih zajednica koji su zainteresovani za upravljanje svojim zajednicama. Uz to, nacionalne zajednice koje žive u Srbiji spadaju u ,,nedozrele” ili ,,zajednice u previranju”.
Traganje za odgovorom na krizu nacionalnog identiteta je u toku, a najuticajniji odgovor, za sada, je etnonacionalistički. Svako nastoji da prikaže da ima više pripadnika njegove zajednice nego onih drugih. To utiče i na građane da preispituju svoj odgovor na popisno pitanje. To dovodi i do uočljivih oscilacija u nacionalnom izjašnjavanju stanovništva. Najsvežiji primer za to su promene u izjašnjavanju građana Crne Gore, u poslednja dva popisa stanovništva. I to pre svega na liniji ,,Crnogorci” – ,,Srbi”.
U samoj Srbiji, vidljive su oscilacije u izjašnjavanju Vlaha i Rumuna, Hrvata i Bunjevaca, Bošnjaka i Muslimana. Primer za sebe su i Romi, kojih je 1991. godine bilo 140.000, a na prošlom popisu 108.000.
Izvesno je da na ove oscilacije utiče napredak u izgradnji nacionalne samosvesti građana pripadnika pojedinih zajednica, ali i odnos sredine prema njihovom nacionalnom opredeljenju. Tako, na primer, u Timočkoj krajini, i danas kao i 2002. godine, mnogi su uvereni da „neko spolja” vrši pritisak na Vlahe da se izjasne kao Rumuni. Uopšte, da se stvara „veštački problem” kako bi se otežala politička situacija u Srbiji.
Romski aktivisti i dalje tvrde da se Romi plaše ili da nisu dovoljno pripremljeni da se izjasne kao „Romi”, a da ih ima 800.000.
Država kao organizator popisa takođe utiče na promene u nacionalnom izjašnjavanju. Na primer, postizanjem dogovora s predstavnicima Bošnjaka o tome da se prihvati ime ,,Bošnjak” skoro u potpunosti je uklonilo ranije opredeljenje ,,Musliman”.
Međutim, ima puno primera gde se država svojim činjenjem ili nečinjenjem uključivala u favorizovanje, na primer, Bunjevaca, početkom devedesetih godina, ili potiskivanjem opredeljenja ,,Vlah”.
Primer promena u opredeljenju pod uticajem opštih političkih promena ali i pod uticajem organizatora popisa su ,,Jugosloveni”. Izjašnjavanje za Jugoslovene je nastalo u okolnostima postojanja bivše Jugoslavije 1981. godine i bila je to jedna od brojnijih nacionalnih skupina u SFRJ. Kasnije, s raspadom Jugoslavije, ovo izjašnjavanje je nestalo. Ovom nestanku su pripomogli i organizatori popisa 2002. godine. Naime, iako su građani tvrdili da su ,,Jugosloveni” popisivači su ih naveli na to da odgovore da ,,ne želi da se izjasni”. Prilikom izjašnjavanja o veroispovesti, iako je građanin tvrdio da je ,,ateista”, zapisano je: ,,Ne želi da se izjasni”. Prilikom pominjanja maternjeg jezika, iako je građanin naveo da je to srpskohrvatski, popisivač je naveo da govori ,,srpskim” jezikom. Nesporno je da je ovakvim ponašanjem stvoren prostor za manipulaciju.
I političke vođe nacionalnih zajednica nastoje da manipulišu popisom kad god mogu. Tom cilju su usmerene i akcije bojkota kosovskog popisa stanovništva od strane Srba koji žive na Kosovu, ali i najavljeni bojkot popisa u Srbiji od strane Albanca iz takozvane preševske doline. U oba slučaja reč je o visokom nivou distance između građana, s jedne strane, i administrativno-političkog okvira u kome žive, s druge.
Ako na osnovu slobode nacionalnog izjašnjavanja na popisu, nastojimo da ocenimo stepen demokratizacije Srbije, možemo zaključiti da je proces demokratizacije snažan. Ali Srbija još uvek nije stabilna država s razvijenom demokratijom. I po ovom merilu, Srbija je ,,negde između”.
*Naučni savetnik, Institut društvenih nauka, Centar za sociološke studije
Dušan Janjić
objavljeno: 26.09.2011
