Izvor: Politika, 26.Jan.2012, 23:48 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Obnova sela prioritet
Današnja funkcija sela u Srbiji umnogome je promenjena u odnosu na tradicionalnu organizaciju i suštinsku ulogu koju su ova naselja imala u prošlosti. Ovo je pre svega rezultat intenzivne deagrarizacije i industrijalizacije (urbanizacije) koja je nastala kao državna strategija u drugoj polovini 20. veka. Ovakvi procesi su po pravilu bili bolni za sela ostavljajući ovaj prostor depopulacionim sa promenjenim odnosom prema poljoprivredi, koji je za posledicu imao ekonomsku zaostalost, i nemogućnost >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << daljeg perspektivnog razvoja. Danas su oni samo produbljeni sveukupnom društveno-ekonomskom situacijom.
Radi toga proces obnove sela se danas postavlja kao prioritet i to kroz aktivno učešće državne, regionalne i lokalne samouprave. Osnovna ideja je usporavanje trenda depopulacije kroz oporavak sela unapređenjem privrede, lokalne ekonomije i kulturnog nasleđa. Drugim rečima danas se obnova sela ne može posmatrati parcijalno ili sektorski, već kao složeni kompleks integralne obnove ekonomskog, društvenog, fizičkog i institucionalnog aspekta.
U Srbiji je zato u toku izrada lokalnih i regionalnih prostornih planova u okviru kojih se forsira ideja konsolidacije i obnove sela, pa i onih poznatih po izraženoj depopulaciji. Ovi planovi moraju da budu realni, a planska koncepcija zasnovana na prepoznatim razvojnim prednostima jedne opštine ili pojedinih njenih delova.
Prostorni planovi opština (gradova) rade se za period od 10 godina a sadrže u sebi i četvorogodišnje prioritete, tako da je opština u mogućnosti da sagleda koji projekti su vremenski ispred nekih drugih, odnosno da izvrši rangiranje akcija u prostoru. Ovi planovi moraju da budu pre svega realni. Ako je reč o opštinama koje se demografski prazne a ekonomski slabe, nije moguće očekivati njihov eksplozivni razvoj već je osnovni zadatak i cilj plana zaustavljanje negativnih procesa, konsolidacija i zaštita, a tek nakon ispunjenja ovih uslova razvoj.
Infrastrukturna neopremljenost, saobraćajna nepovezanost, nizak nivo javno-socijalnih službi, samo su neki od problema. Ako se tome doda visok nivo koncentracije sadržaja i ekonomske moći u opštinskim centrima, nameće se potreba za lokalnom decentralizacijom i ravnopravnijom raspodelom funkcija (pa i budžeta) na supopštinske centre ili centre zajednice naselja koji bi opsluživali uslugama okolna naselja koja im gravitiraju. Nekada ovi manji centri mogu imati uticaj i na naselja susednih opština pa se može govoriti o logičnoj – funkcionalnoj vezi koja je daleko pragmatičnija od striktne administrativne. (Na primer stanovnici sela uz granicu sa susednom opštinom moraju obavljati sve formalne stvari u svom opštinskom centru iako je on nekada kilometrima dalji od susednog.)
U Evropi postoje brojni slučajevi uspešne obnove ruralnih područja. Dobar primer je Austrija koja svoju koncepciju obnove zasniva na sinhronom delovanju planskih akcija, motivisanju i uključivanju stanovništva u razvojne procese, edukacije, dobrog upravljanja, samoanimacije i doslednosti svih aktera u prostoru. Lokalna samouprava se ne posmatra izolovano već samo u širem kontekstu gde se i vrši takozvana podela rada. To znači da poljoprivredni proizvođači ulaze u regionalnu prodajnu mrežu i zatvaraju proizvodni proces, oslanjajući se na proizvodnju upravo onog u čemu su najbolji i za šta imaju potencijal što često ne mora biti ono čime su se u prošlosti bavili.
Pronalaženje novog ili reaktiviranje starog identiteta seoskih područja uz korišćenje položaja, potencijala i resursa, danas se u Srbiji čini kao jedina šansa za zaustavljanje negativnih tendencija. Dobri primeri opština, na primer Negotin (vraćanje vinogradarstvu, turizam na Dunavu, pokušaj da se izuzetan ali umrtvljen građevinski fond ponovo aktivira, korišćenje energije vetra i dr.), koje kroz aktivno učešće u izradi planova definišu svoje razvojne pravce, daje nadu da će se ovaj proces proširiti na čitav region i dalje stvarajući uslove za unapređenje postojeće situacije u selima.
Docent na Geografskom fakultetu Univerziteta u Beogradu
Velimir Šećerov
objavljeno: 27.01.2012.
