Izvor: Politika, 10.Apr.2011, 18:47 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Kao dogovoreni greh
U BiH imamo posla sa politički angažovanom istoriografijom
Zajednički udžbenik istorije za zemlje bivše Jugoslavije trenutno jenemoguć projekat iz prostog razloga što istorija nije, a niti može biti, predmet bilo kakvih kompromisa i dogovora. Istorija je nauka, a kao i svaka nauka ona teži što većoj egzaktnosti i zavisi od trenutnog stanja izvora, ozbiljnosti sa kojom istraživač provodi heuristički postupak i od toga koliko istoričar poznaje i poštuje metodološke >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << uzuse nauke kojom se bavi. Ali, nadasve, da li je bar elementarno pošten da, bez strasti i pristrasnosti, kaže istinu do koje je došao. Kultura dijaloga među istoričarima mora postojati, pačak biti i obavezna, ali istoriografija, koja nastane kao rezultat kompromisa i dogovora, neće izdržati sud vremena.
A prihvatiti da, zarad „pomirenja”, u udžbenik istorije uđe i neka dogovorena, kompromisna, iskonstruisana ili čak nametnuta „istina”, bio bi neoprostiv greh prema istorijskoj nauci. U poslednjih dvadesetak godina na prostoru bivše Jugoslavije istorijska nauka je izložena pravom „teroru”, često neukih i nemerodavnih autora, koji nas zasipaju svakovrsnim, ponekad opravdanim, ali češće neopravdanim revizijama istorije i pod znak pitanja stavljaju i osnovne činjenice koje su ozbiljni istoričari već odavno utvrdili. Kada je u pitanju Bosna i Hercegovina, tu je stanje po istorijsku nauku posebno teško, jer u dobrom delu njene istoriografske produkcije nesumnjivo imamo posla sa politički angažovanom istoriografijom, pogotovo ako uzmemo u obzir da je jedan njen deo smišljeno usmeren na formiranje kolektivne nacionalne svesti jednog naroda. Ta angažovana istoriografija je opasnija nego što se obično misli, jer nastoji da čitave generacije odgoji u okovima nametnute, iskonstruisane istorijske svesti, ispolitizovane i religiozno fanatizovane, s predstavama o prošlosti koje su često u permanentnom sukobu sa elementarnom istinom, pa ponekad i sa zdravim razumom. To je upravo ono što je Lisjen Fevr već odavno nazvao „Organizovano čerupanje, cinično prekrajanje pravih istoričara koje obavljaju užurbani pamfletisti istoriografije”.
Godinama misija Oebsa u Bosni i Hercegovini se bavi reformom nastave istorije, što je prethodnih godina rezultiralo nizom kvalitativnih pomaka na ovom polju, a pre svega novom generacijom udžbenika istorije za osnovne i srednje škole, koji su se pojavili 2007. godine i za koje se može reći da su, pre svega, metodički savremeniji i učenicima dopadljiviji. Ali, i pored svih pozitivnih iskoraka, ponekad su u tom procesu prisutni i očigledni promašaji, posebno kad nestrpljivi metodičari i nastavnici pokažu ambiciju da iz udžbenika istorije što više potisnu ili zaobiđu istorijsku nauku, pogotovo kada im ona zasmeta u svojoj ozbiljnosti i strogosti metodološkog postupka. To najviše dolazi do izražaja kod insistiranja da se u udžbenicima istorije obrađuju i sadržaji iz perioda rata 1992–1995. godine, iako je sasvim jasno da ozbiljna naučna istoriografija, bez kvalitetnih primarnih istorijskih izvora koji su i dalje većinom nedostupni istoričarima, o tome ne može utvrditi dovoljan broj relevantnih činjenica, koje bi se kao nepobitne mogle uvrstiti u udžbenik.
Iz takvih nastojanja može samo da proistekne nešto, kao što su, na primer, dodatni nastavni materijali o Bosni i Hercegovini u periodu 1992–1995, a koje je, pod naslovom ,,Slike novije prošlosti”, sačinila i publikovala jedna grupa nastavnika iz Bosne i Hercegovine, pod pokroviteljstvom instituta „Georg Ekert” u Braunšvajgu, i to s ambicijom da se koriste na prostoru čitave BiH. To što je tamo sabrano, ne ulazeći u pitanje „nepristrasnosti” i „objektivnosti” pojedinih radova, moglo bi se najjednostavnije okarakterisati rečenicom jednog francuskog istoričara kao „pričanje bez metoda o životima bez istorije”. Plašim se da bi se i svaki zajednički udžbenik za zemlje bivše Jugoslavije, ako bi se neko uopšte usudio da uđe u avanturu njegovog pisanja, mogao okarakterisati tom rečenicom, jer bi nesumnjivo morao biti prepun kompromisnih „istina” ili „bežanja” od istorije, a pitanje je da li bi i takav bio opšteprihvaćen.
*Univerzitet u Istočnom Sarajevu, Filozofski fakultet Pale, Katedra za istoriju
Drago Mastilović
objavljeno: 11.04.2011.
