Izvor: Politika, 08.Dec.2010, 01:38 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Industrija ih je ispraznila
Posle Drugog svetskog rata, emigracija je iz ovih opština naglo uvećana
U prostorno-demografskom razvoju Srbije suočavamo se decenijama, na jednoj strani, s koncentracijom stanovništva oko velikih regionalnih centara, dok na drugoj strani imamo prostore u kojima se broj stanovnika smanjuje.
Ovi procesi su normalna pojava koja prati tranziciju savremenih migracija, koje se ogledaju u premeštanju ljudi iz sela u gradove, i sa viših nadmorskih visina na one niže. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Pošto se ovi procesi intenzivno odvijaju za života jedne generacije dovode do tzv. demografske pustoši. Njena manifestacija su veliki prostori koji su izgubili glavni potencijal stanovništva potreban za biološko obnavljanje i radnu aktivnost. Upravo ovakvo stanje evidentirano je u nizu opština, poput Crne Trave, Gadžinog Hana, Žagubice, Boljevca, Brusa, Bele Palanke, Svrljiga, Trgovišta i drugih.
Ove opštine je zahvatio intenzivan proces starenja, jer su ljudski resursi za obnavljanje stanovništva i za radnu aktivnost izgubljeni, a veoma malo učešće mladog stanovništva zahvaćenog opadanjem rađanja ne može da zaustavi ova negativna kretanja. Na tim prostorima najbrojnije stanovništvo starije od 60 godina neminovno će izumreti u narednim decenijama. Otuda se kao vitalno nameće pitanje kako zaustaviti demografsku pustoš u znatnom delu Srbije.
Važno je reći da su to prostori koji su po svom geografskom kvalitetu i prirodnim karakteristikama veoma povoljni za život i razvoj naselja. To su nekada bili prostori s velikom koncentracijom stanovništva, i odatle su se ljudi iseljavali pojedinačno i u manjim grupama.
Međutim, posle Drugog svetskog rata, emigracija je iz ovih opština naglo uvećana, a država je te procese pospešivala nesinhronizovanim razvojem industrije i poljoprivrede. Dohodak iz poljoprivrede se prelivao u industriju, industrija se koncentrisala u velikim gradskim centrima i u određenim zonama. Država je svojim planskim rešenjima u vezi s gradnjom industrijskih objekata i saobraćajne infrastrukture, kao i razmeštajem obrazovnih institucija, doprinela naglom pražnjenju sela i ruralnih prostora, posebno na višim nadmorskim visinama i u pograničnim krajevima. Da je u drugoj polovini dvadesetog veka urbanizacija imala policentrični karakter i izgradnja puteva i lokalnih centara bila ravnomernija, depopulacija seoskih naselja u Srbiji ne bi bila ovako izražena.
Iz navedenih razloga, mnogo opština u Srbiji ima danas gustinu naseljenosti manju od 30 stanovnika po kvadratnom kilometru, koja odgovara gustinama naseljenosti u državama poznatim po vrlo nepovoljnim klimatskim uslovima.
Ni ova gustina stanovništva ne bi bila tako veliki problem da je sadašnja polna i starosna struktura stanovništva drugačija. Prosečna starost stanovništva u ovim opštinama je iznad 50 godina, sa preovlađujućim samačkim i dvočlanim domaćinstvima u selima. U takvoj starosnoj strukturi nepovoljni demografski trendovi ne mogu se lako preusmeriti. Negativna kretanja se mogu ublažiti ako bi se intenzivnije radilo na ekonomskoj revitalizaciji i zadržavanju preostalog mlađeg stanovništva, jer se doseljavanje u ove krajeve, izuzev pojedinačnih slučajeva, teško može očekivati.(/slika2)
Procenjuje se zato da će za dvadeset-trideset godina mnoga naselja u ovim opštinama biti demografski ispražnjena. Već 2002. evidentirane su desetine naselja u Srbiji bez stanovnika, a novi popis iduće godine pokazaće da ih je znatno više.
Niz problema dovodi se u vezu sa životom ovih starih osoba u ispražnjenim selima. To je, po pravilu, najsiromašnije stanovništvo, s teškoćama čak i u pribavljanju hrane, a da ne pominjemo zdravstvenu zaštitu, pripreme za zimu itd.
Revizalizaciju ovih prostora, ako je ikako moguća, treba tražiti u funkcionalnom povezivanju sela sa najbližim lokalnim centrima i većim gradovima. To znači uključivanje ovih demografski devastiranih područja u razvojne planove lokalnih i regionalnih centara. Prvi zadatak ovih opština i države je da obnovi putnu mrežu. To je i način da se uvaže komparativne prednosti prirodne sredine depopulacionih područja.
U svetu i kod nas teži se razvoju malih i srednjih gradova i u tome treba videti i mogućnost zadržavanja stanovništva i u njihovom neposrednom okruženju. Potrebno je i suštinsko poznavanje ovih problema i konkretnih mera koje može da preduzme lokalna zajednica. Te konkretne mere mogu da ponude oni koji poznaju demografske fenomene. Zato smo na Geografskom fakultetu iškolovali već deset generacija demografa, stručnjaka koji su u stanju da se suoče s svim problemima, pa i sa onima u demografski opustošenim opštinama.
*Profesorka Geografskog fakulteta BU
Milena Spasovski
objavljeno: 08.12.2010.
