Izvor: Politika, 29.Jan.2012, 23:48 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Bez ulaganja nema oporavka
Iseljavanje stanovništva na relaciji selo–grad u razvijenim zemljama je započeto još krajem 19. i početkom 20. veka, a u našim krajevima ovi procesi su zabeleženi kao veoma intenzivni od druge polovine prošlog veka. I kod nas i u drugim zemljama industrijalizacija je bila glavni faktor pokretanja ovog procesa iseljavanja, praktično, ruralnog egzodusa.
Na dugoročne negativne posledice pražnjenja sela kod nas su još sedamdesetih godina prošlog veka ukazivali brojni demografi, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << ali čini se da tada niko u državnim i političkim krugovima nije ozbiljno shvatao njihova tadašnja upozorenja.
Da li je ova mala naselja u Srbiji danas uopšte moguće ponovo naseliti? Mi već dugo govorimo o naseljima koja nestaju, ali sada je već oko hiljadu njih sa manje od stotinu stanovnika, a to je ona kritična granica kada je u uslovima odmaklog procesa starenja stanovništva situaciju nemoguće popraviti. I iskustva razvijenih zemalja to pokazuju: čak i kada dođe do priliva imigranata u opštinama sa manje od 1.000 stanovnika, a posebno u naseljima u kritičnim okolnostima sa manje od 100 stanovnika, to nije dovoljno da poboljša starosnu strukturu ukupne populacije.
Zato se u vezi sa ovim problemom, postavlja i pitanje gde bi, u ovom trenutku, trebalo da bude glavno polje našeg delovanja.
To su sada mali i srednji gradovi Srbije i njihovo neposredno zaleđe. Istraživanja su, naime, krajem devedesetih godina pokazivala da ova naselja još imaju relativno zdravu demografsku bazu. Međutim, poslednji popis iz 2011. pokazao je da sada i većina malih i srednjih gradova takođe beleži pad broja stanovnika. To nisu samo gradići od 5.000 nego i gradovi sa više od 15.000 stanovnika. U većini njih prvi put je zabeležena depopulacija i država ne bi smela ponovo da propusti šansu da deluje na vreme. Kada je reč o malim, posebno brdsko-planinskim i pograničnim, naseljima ta šansa je odavno ispuštena, ali istu grešku ne bi trebalo ponoviti i sa malim i srednjim gradovima. U njihov ekonomski razvoj i infrastrukturu se mora ulagati kako bi postali privlačne sredine i uspešno zadržali svoje stanovništvo.
Pri tom razvoj ovih centara ne može da zavisi samo od mera vlade i drugih centralnih organa nego i od onih lokalnih. Jagodina je dobar primer kako su određene mere politike prema stanovništvu i ulaganja u lokalnu ekonomiju doprinele zadržavanju stanovništva, jer je to jedna od malobrojnih opština–gradova u Srbiji koja je uspela da zabeleži porast broja stanovnika.
U prilog tome da i država razmišlja o neophodnosti uspostavljanja veće teritorijalne kohezije Srbije govori činjenica da je novim prostornim planom iz 2010. usvojena i politika policentričnog razvoja. To je politika koja se suočava sa problemom sadašnje koncentracije stanovništva na petini teritorije, u beogradskom i novosadskom funkcionalnom urbanom području i podrazumeva jačanje drugih centara, a u demografskom pogledu to bi značilo i zadržavanje stanovništva u manjim i srednjim gradovima.
S obzirom na starosnu strukturu, iz mnogih sela u Srbiji više nema ko ni da se iseljava u velike gradove, ali su i dalje brojna veća naselja i središta nerazvijenih opština potencijalni izvori migranata, tako da je poslednji momenat da se preduzmu koraci kako bi se dalje iseljavanje zaustavilo. Inače, u skorijoj budućnosti i u ovim sredinama suočićemo se sa izrazito nepovoljnom demografskom slikom koju će biti teško izmeniti.
Mogući su u Srbiji razni trendovi ali, globalno gledajući, ne možemo očekivati značajnije rezultate i nadati se da ćemo naše sada opustele krajeve demografski revitalizovati. Mora se utvrditi koja su to naselja koja imaju realnu šansu i potencijale da opstanu, kao što su sekundarni opštinski i drugi centri i naselja na povoljnim položajima i onda ulagati u njihov ekonomski i društveni prosperitet.
Vanredni profesor na Studijskoj grupi za demografiju na Geografskom fakultetu Beogradskog univerziteta
(Razgovarao: B. R.)
Gordana Vojković
objavljeno: 30.01.2012.
