Izvor: Politika, 05.Sep.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Tihi susedi pomračenog uma
Problem najčešće nastaje kada porodica psihijatrijskog bolesnika, opasnog po okolinu, ne proverava da li uzima terapiju
Serija bizarnih zločina počinjenih u razmaku od svega nekoliko nedelja, za koje se osnovano sumnja da su ih počinile osobe sa ozbiljnim zdravstvenim problemima, ponovo pokreće dilemu o porastu psihijatrijskih bolesnika i debatu o društvenoj i profesionalnoj nebrizi prema osobama sa ovim poremećajima. Dr Dragiša Ranđelović, direktor Instituta za neuropsihijatrijske >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << bolesti "Dr Laza Lazarević" u Beogradu objašnjava da nije u porastu broj osoba sa psihijatrijskim poremećajima, već je u porastu interesovanje javnosti za zločine koje su počinili psihijatrijski pacijenti. A tome, po njegovim rečima, u velikoj meri doprinose mediji, koji sa anatomskom preciznošću seciraju svako ubistvo počinjeno od strane osoba sa psihičkim poremećajima.
– Informisanje javnosti o ubistvima koje su počinile osobe sa mentalnim poremećajima svakako svedoči o stepenu demokratizacije i transparentnosti jednog društva, ali detaljan anatomski opis zločina uzrokuje još veću stigmatizaciju psihijatrijskih bolesnika. Zbog veoma čestog "gostovanja" mentalnih bolesnika na naslovnim stranicama novina, veliki broj naših pacijenata ističe da ih komšiluk "popreko" gleda kada se u porodicu vrate posle lečenja i da vidno "zazire" od njih. U celom svetu postoji veoma snažan pokret destigmatizacije psihijatrijskih bolesnika, a kod nas je na sceni medijski "progon" i njihovo javno žigosanje – ističe dr Ranđelović.
Stručnjaci Svetske zdravstvene organizacije tvrde da šansa da vas ubije mentalno obolela osoba iznosi jedan prema deset miliona, s obzirom na to da u opštoj populaciji ubice psihijatrijski bolesnici učestvuju sa svega pet procenata.
– Treba imati na umu da takve zločine uglavnom čine osobe koje su prepuštene same sebi, koje nisu pod nadzorom lekara i o kojima više ne mogu da brinu članovi njihovi porodice. Problem najčešće nastaje kada su roditelji psihijatrijskog bolesnika ostareli ili bolesni i kada ne mogu da vode računa da li ta osoba uzima terapiju i da li je došlo do pogoršanja njenog stanja. Zbog toga treba vršiti veći pritisak na društvenu zajednicu da se ovi ljude integrišu u društvo, odnosno da ne budu prepušteni sami sebi – naglašava dr Dragiša Ranđelović.
Psihijatri imaju običaj da kažu da je sprečavanje psihijatrijskih pacijenata da počine ubistvo slično sprečavanju nesreća rata. Drugim rečima, ne može se sprečiti ono što se ne može predvideti. Međutim, veoma je važno da se svi psihijatrijski pacijenti ne posmatraju kao potencijalne ubice, jer statistika jasno govori da relativno mali broj psihijatrijskih pacijenata ubija. Vinovnici najvećeg broja ubistava su psihopate, koje se u stručnoj literaturi nalaze pod dijagnozom "antisocijalni poremećaj ličnosti", a u životu se prepoznaju po ekstremnim reakcijama u stresnim situacijama. Naime, to su one osobe koje imaju "kratak fitilj" i kojima "pada mrak na oči" u svakodnevnim stresnim situacijama tipa – vozač ispred njega nije dao žmigavac, a iznenada je skrenuo, komšija mu je uzeo poslednji litar mleka ispred nosa, kolega mu je opsovao majku, dete mu je donelo loše ocene iz škole, ručak mu je zagoreo... Drugim rečima, na najmanji stimulus oni reaguju kao tableta kalcijuma u čaši vode.
Na pitanje – ko je potencijalno opasan u populaciji psihijatrijskih pacijenata, psihijatri obično odgovaraju da su depresivci opasni po sebe, a psihotični po okolinu. Melanholične osobe češće dižu ruku na sebe, dok su među onima koji boluju od psihoze potencijalno opasne osobe koje boluju od šizofrenije i paranoidne psihoze. Bolesnici sa ovim dijagnozama imaju preteće halucinacije i čuju glasove koji im naređuju da ubiju bližnjeg svog. Statistika svedoči da svaki deseti šizofreni pacijent počini samoubistvo, a svaki stoti je potencijalno opasan po svoju okolinu.
Sa druge strane, praksa govori da su psihijatrijski pacijenti po otpuštanju sa lečenja najčešće prepušteni sami sebi, odnosno da o njima najčešće ne brinu predstavnici socijalnih službi koji su dužni da provere da li osoba sa otvorenim psihijatrijskim kartonom ima dozvolu za nošenje oružja, vozačku dozvolu ili se bavi nekim zanimanjem koje je potencijalno opasno po njihov i po živote velikog broja ljudi, kao što je, na primer posao vozača u gradskom saobraćaju ili rad sa opasnim materijama.
Na konstataciju da osobe koje završavaju u crnim hronikama prve komšije opisuju kao "tihe, mirne i povučene", dr Ranđelović kaže da su upravo osobe sa šizoidnim poremećajem ličnosti okrenute svom unutrašnjem misaonom svetu, da najčešće žive same ili sa nekim kućnim mezimcem i odaju utisak hladnih i nepristupačnih osoba. Međutim, iza ove maske obično se kriju osetljive osobe koje mogu veoma burno da odreaguju na najmanji podsticaj i da crne hronike obogate naslovima tipa: "Ubio komšiju zbog napada na psa".
Katarina Đorđević
--------------------------------------------------------------------------
Zločin, policija i javnost
Na trenutak je izgledalo kao da se u Srbiji pojavio Džek Trbosek – posle višemesečnih glasina o učestalim nestancima građana na području Stare i Nove Pazove, prošlog četvrtka u Dunavu kod Novih Banovaca pronađeno je iskasapljeno telo dečaka Luke Opačića, a sutradan i njegovog ujaka Vasilija Trbovića. Tog dana, u petak, uhapšen je Danijel Jakupek, protiv koga je pokrenuta istraga zbog jednog od najužasnijih zločina u Srbiji. Nezvanični podaci, a to su u svojim izjavama tvrdili i predstavnici MUP-a Srbije, otvoreno su ukazivali da je osumnjičeni posedovao sektašku satanističku literaturu i da u tome treba tražiti motiv ovog dvostrukog ubistva.
Zvanično saopštenje policija je objavila u subotu, 1. septembra. U svega pet redova policija je potvrdila hapšenje Danijela Jakupeka i navela da mu je određen pritvor.
U međuvremenu mediji bruje o opasnoj sekti, ritualnim ubistvima i kasapljenjima tela, kanibalizmu, smrti malog Luke u najtežim mukama – spekuliše se da su mu odsecani udovi dok još bio živ. Najmanje prostora posvećuje se najkonkretnijem problemu u Novim Banovcima – drogi, koja je bila zla kob koja je povezivala osumnjičenog Jakupeka i ubijenog Trbovića. U ovom mestu nadomak Beograda zavladao je strah.
Iako su sve tvrdnje – sekta, kanibalizam, droga i jeziva smrt deteta – uznemirile javnost, iz MUP-a se više nisu oglašavali novim saopštenjima, bilo da bi potvrdili ili demantovali te navode. Dok se ćutanje policije može razumeti u pretkrivičnom postupku kada je u pitanju rasvetljavanje organizovanog kriminala, teško je shvatiti muk u slučajevima u kojima je uhapšen izvršilac koji će biti upućen na psihijatrijsko veštačenje.
Nezvanično se i ovog puta mogao čuti novinarima dobro poznati izgovor da informisanje javnosti zavisi od volje istražnog sudije koji, svaki pravnik zna, odlučuje o uviđaju i istrazi. Kao da policija, u čijoj nadležnosti je rasvetljavanje zločina i koja ima izgrađene veze sa svim redakcijama, ne može da konsultuje istražnog sudiju da li da objavi istinu o slučaju koji je uznemirio Srbiju. U suštini, reč je o neprepoznavanju potrebe za preciznim i blagovremenim informisanjem javnosti u kriznim situacijama kao što je zločin u Novim Banovcima.
M. G.
[objavljeno: 05.09.2007.]
