Izvor: Danas, 09.Mar.2015, 02:22 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Osmanska kontrola krajnje slaba
Najistaknutija i vidno najjača politička struktura bilo je Osmansko carstvo, koje je i dalje vladalo velikim delom evropskih teritorija
Ono je, pored Anadolije i Jermenije, pod svojom kontrolom ili podređenošću formalno držalo celu oblast Plodnog polumeseca, severnu Afriku do Alžira, a takođe i neke delove Arabijskog poluostrva. Ipak, od početka je važno naglasiti da je osmanska kontrola bila krajnje slaba i nestabilna i da su mnoge arapske teritorije uživale dosta otvorenu >> Pročitaj celu vest na sajtu Danas << nezavisnost. To se, zapravo, odnosi na sve severnoafričke države od Alžira i Tunisa do Libije i Egipta. U gradovima Alžir i Tunis, antičkim berberskim utvrdama koje su uvek vodile politiku nezavisnosti, vladali su suvereni, dejovi i bejovi, koji su poticali iz redova turskih garnizona - prvenstveno janičara - koje su se asimilovale i bile su stalno prisutne na tim teritorijama. Alžir je bio neka vrsta vojne republike u kojoj su paše, poslate iz Istanbula, imale čisto počasnu funkciju. U Tunisu su bejovi Huseinidi od 1705. uspostavili dinastiju koja (gotovo) da je imala odlike nacionalne monarhije. U Libiji je dinastija Karamanlida, na vlasti od 1711, morala da se brani od uzurpatora i agresora koji su dolazili iz Alžira ili Istanbula, ali je sa Jusufom Alijem (1795-1832) došlo do novog razdoblja centralizovanja moći, kao i do ekonomskog napretka. U Egiptu su i dalje vladali Mameluci, ratnička elita robovskih vojnika; njihove pretke su 1517. godine sa vlasti svrgnuli osmanski osvajači sa Selimom I, ali su, zbog slabe centralne vlasti, zapravo oni upravljali poslovima u dolini Nila. Sposobni Mameluk, Ali Bej Veliki, u periodu između 1760. i 1773. godine uspeo je da ospori osmansku vlast u svetim gradovima Arabije i da održava ravnopravne odnose sa ruskom caricom.
Snaga Osmanskog carstva bila je, uostalom, primetna samo u meri u kojoj je uspelo da umanji posledice mnogih katastrofalnih poraza u evropskim ratovima protiv Austrije i Rusije početkom 19. veka. Najrazorniji je bio rat od 1769. do 1774, koji se završio sporazumom u Kučuk Kajnardžiju; prema odredbama tog sporazuma, Carstvo ne samo da je izgubilo Krim - gubitak sa jakim simboličkim značenjem, budući da je to oblast naseljena muslimanima - nego je moralo da prihvati rusku vladavinu nad teritorijama koje su tradicionalno ulazile u osmansku sferu (Azovsko more ili sliv Dnjepra). U sledećem sukobu (1787-1791) Osmane su "spasli" samo događaji u Evropi (posebno izbijanje Francuske revolucije) i oni su od Rusije i Austrougarske uspeli da "izvuku" mir sa dosta povoljnim uslovima. To su godine prvih pokušaja reformi prosvećenog sultana Selima III (1789-1807); ali njegovo otvaranje prema Evropi i čvrsta nastojanja da modernizuje vojsku izazvali su duboko neprijateljstvo uleme* i janičara, čije je združeno dejstvo 1807. godine dovelo do svrgavanja suverena i trenutnog zaustavljanja reformi.
Naposletku, potpuno nezavisni bili su Maroko, na krajnjem zapadu islamskih zemalja, pod dinastijom šerif koji su sebe smatrali Prorokovim potomcima; Jemen, gde su vladali zejditski imami dinastije Kasimida (Sanu su Osmani zauzeli tek 1872) i Persija, sa periodom ozbiljne političke nestabilnosti u 18. veku, koji je okončan 1794. godine pojavom loze Kadžara. U Maroku krajem 18. i početkom 19. veka, tokom dugotrajne vladavine Mulaj Sulejmana (1792-1822), gradsko stanovništvo počinje da potiskuje seosko, koje je prethodno bilo prevladavajuće; to se, između ostalog, može pripisati uticaju uleme koja je bila u savezu sa vladom i dvorom, ali i pokušaju sultana da centralnu vlast ojača na štetu plemenskih grupa i posebno berberskih gorštaka koji nisu pristajali ni na koji vid kontrole. U Persiji se šah Fath Ali (1797-1834) odupirao sve agresivnijoj politici Rusije, čiji je cilj bio da svoju dominaciju proširi na centralnu Aziju. Njegova glavna zamisao bila je da protiv Rusa zaigra na kartu prijateljstva s Napoleonom, ali je posle njegovog pada bio uvučen u rat (1827-1828) iz kojeg je izašao potpuno poražen. Persija je bila primorana da Rusiji odobri takve (trgovinske i pravne) povlastice koje su bile nalik kapitulaciji, iz čega su korist izvukli zapadnjaci u Osmanskom carstvu, a morala je i da se odrekne svakog prava na Gruziju i druge teritorije koje su prešle pod rusku upravu.
Nastavlja se
