Izvor: BKTV News, 18.Avg.2017, 20:04 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Zanimljivosti o Zlatiborcima
Zlatibor je podneblje sa izvandrednim klimatskim uslovima, sa par hiljada sati sunčanih sati tokom godine i gde je vlažnost i čistoća vazduha na izvanrednom nivou pa nije tek tako poznat kao"fabrika crvnenih krvnih zrnaca".
A kako i ne bi bio kad ga okružuju planinski venci planina Tornik (1.496m), Čigota (1.422m), Liska (1.349m) i Kobilja glava (1.1178m nadmorske visine).
U srednjem veku današnji Zlatibor je bio župa Rujno, od 18. veka se koristi naziv Zlatibor. >> Pročitaj celu vest na sajtu BKTV News << Administrativnom podelom 1855. godine ovaj Rujanski srez podeljen je na Ariljski i Zlatiborski, pa ime Zlatibor ulazi u zvanična dokumenta.
Da bismo razumeli možda i sadašnji sastav stanovništa i delatnost kojom se bave, zavirićemo malo u istorijske podatke naseljavanja zlatiborskog kraja. Neki od istorijskih podataka govore o veoma burnoj istoriji zlatiborskih krajeva.
FOTO: Vikipedija
Zlatiborci su uvek bili hrabri i srčani, o tome svedoči činjenica da je u Prvom srpskom ustanku granicu prema Turskoj branila starovlaška vojska pod komandom hajduka Jovana Mićića, Maksima Raškovića i Petronija Šiša. Tada su na zlatiborskim visovima sagrađeni šančevi Talambas, Tornik i Rudine.
U ataru sela Draglice u vreme Prvog srpskog ustanka odigrala se 1809. bitka u kojoj je starovlaško-zlatiborska vojska potukla brojniju vojsku Sulejman-paše Skopljaka.
Kad se završio Drugi svetski rat Turci su zauzeli veliki deo Zlatibora. Tek 1834. podelom granica i atara u sastav Rujanske kneževine ušla su sela Kućani, Draglica, Jablanica, Dobroselica, Mokra Gora i mnoga druga. U to vreme je nastao i Zlatiborski srez u sastavu užičkog okruga.
Doseljenici iz raznih krajeva
Zlatibor pred Prvi srpski ustanak nije bio baš naseljena planina. Još je dvadesetih godina prošlog veka etnograf Ljubomir Mićić pominjao par retkih porodica koje su živele u zlatiborskim selima u 18. veku, neki od tih prezimena su Radovići i Selakovići.
FOTO: Vikipedija
Tada je ovo bila samoupravna oblast sa porodicama koje su pomagale Austriju u borbi protiv Turaka (1688-1739). Pravi talas doseljanika u ove krajeve desio se krajem 18. veka, a najveće naseljavanje u toku I i II srpskog ustanka. Duge kolone doseljenika iz Crne Gore, sa hercegovačkih brda, iz Sandžaka sa oskudnim pokućstvom dolazile su preko brda Javora, Golije i Kokinog Broda na Uvcu i nailazili na bujne pašnjake, bistre vode i guste šume. Naravno, odabirali su te pašnjačke predele za stoku i tu gradili kulače, kućice zakopane u zemlju i pokrivene paprati i slamom.
Stočarstvo je bilo glavna poljoprivredna grana tih prvih stanovnika, podižu se torovi, sadi žito u plodnim ravnicam i povrće. Na ispašama se grade tzv. letnje kolibe i torovi za stoku gde bi seljaci boravili za vreme toplih dana dok stalna naselja ostaju pusta do jeseni. Istorijske činjenice spominju selo Ljubiš koje je imalo najviše ovih koliba.
Posle drugog srpskog ustanka povećao se broj doseljenika, narod je 1835. bežao od “zuluma turskog paše Ejup-paše iz Pazara pa se ponameštao po Srezovima rujanskom, u Ivanjici, Užicu i Arilju.” Lokalna vlast im je davala imanja ili turske baštine i hranu.
Još više je naroda došlo za vreme bosansko-hercegovačkog ustanka 1875. sa njima i velika domaćinstva Radibratovići, Džambasi, Smiljanići koji se naseljavaju u Beloj Reci, Kućanima, Smegnjevu, Čajetini. Razlozi doseljavanja su bili razni, uglavnom turska nasilja, nerodne godine, potraga za bogatijim i plodnim krajem.
Hajdučija
Ova pojava je bila dobro poznata u oslobođenoj Srbiji XIX veka, hajduci su u grupama od po 30 i više ljudi sa harambašom pustošili mala sela i od bogatijih seljaka tražili globu u novcu i pljačkali sve vredno što bi ljudi imali. A bilo je među njima i srpskih i turskih hajduka i svi oni su se od potera turskih vlasti sklanjali u pogranične krajeve, a Zlatibor im je bio idealno mesto za skrivanje i beg - prostrani pašnjaci, suvati i brdovit predeli idealna mesta za skrivanje.
FOTO: Vikipedija
A svemu je uzrok taj što tadašnja srpska država nije brinula o društveno-ekonomskom propadanju pojedinca i domaćina, nije postojala nikakva ekonomsko-privredna politika, seljaci nisu uspeli da se izvuku iz bede i nemaštine. Čak i dobrostojeći trgovci i stočari propadali su i odavali se hajdučiji. Tek je prvi zakon o hajdučiji 1850. doneo neke pomake u borbi protiv hajduka, a Majskim prevratom 1903. uvedena je građanska demokratija i tek tada hajdučija kao masovna pojava nestaje u zapadnoj Srbiji.
Najstarije porodice
Čestim ratovima i bunama stanovništvo se stalno pomeralo i bežalo. Tako su najstariji stanovnici ovih krajeva porodice: Šišović, Džambić, Spasenić u Čajetini; Bondžulić, Lučić, Kostadinović Šljivovici; Radovići, Pavlovići i Đokovići u Sirogojnu, Radonjić i Janković u Kremnima.
U 18. veku dolaze doseljenici iz Bosne, Sandžaka i Crne Gore: Aćimovići, Zrnjevići, Žilovići, Piščevići, Marjanovići, Bakići, Radovići. Posle oslobođenja od Turaka 1807. godine najviše se naseljava Čajetina sa okolinom.
Kažu da je najveći priliv izbeglica u užički kraj bio tokom 1832. u vreme bune Huseina Gradaščevića kada je došao veliki broj ljudi iz Bosne i Hercegovine i 1863. godine kada je nerodna godina primorala porodice iz Crne Gore da traže dozvolu za useljenje u Srbiju.
Tačan broj doseljenika se ne zna, ali prema arhivskim podacima broj kuća 1866. u Kremni je bio 50 (1553 stanovnika), a 1931. čak 480 (3.075 stanovnika). Ove iscrpne podatke donosi nam Milisav Đenić u sjajnoj knizi "Zlatibor u prošlosti".
Delatnosti stanovništva
Zemljoradnja je jedna od najvažnijih delatnosti u selima Zlatibora i danas, ali i stočarstvo, možda slabije voćarstvo usled oštre klime. Ono čime su se Zlatiborci bavili tih davnih vremea (jer je robno -novčana trgovina bila nerazvijena, kao i robna proizvodnja, a i usled geografske izolovanosti) bila je proizvodnja luča i katrana, sasvim logično s obzirom da su šume bogate borovima i smrekom.
FOTO: Vikipedija
Sam proces proizvodnje katrana je veoma zahtevan i detaljno opisan u "Zlatiborskom letopisu" Ljubiše Đenića.
Kada izaberete smeštaj po meri preko sajta Zlatibor.org, moći ćete da se upustite u novu avanturu ne samo kroz aktualnu lepotu ove planine, već i kroz duh minulih vremena.
Duh koji je očigledno sve teže primetiti, ali ipak je na jedan latentan način i dalje prisutan.
Odaće ga zanatlija koje su radile kao drvodelci koji su pravili brvnare i posude od drveta, kace, burad, sanduke.
I još nešto o Zlatiborcima
Trgovina stokom je bila unosan posao jer je stoka pasla razne lekovite i mirisne travke pa je i mleko bilo specifične arome i ukusa. Trgovalo se sa Bosnom i Hercegovinom, a roba se prodavala u Pešti i Beogradu.
Kako su sela Zlatibora veoma krševita i razbacana postojalo je dosta kiridžija koji su obavljali više poslova tako što su na magarcima prevozili žito za svoje i potrebe trgovaca u Čajetini i Užicu. Stanovnici koji nisu mogli zbog neplodne zemlje i oštre klime da uzgajaju povrće snabdevali su se u Šumadiji, a u razmenu nosili sir, kajmak, vunu, stoku.
U prvo vreme kažu da je karavan tih prevoznika brojao i 20 konja i magaraca, vođa karavana zvao se kramar i predvodio kolonu preko uskih i krivudavih putića. Imali su konak ispod Čigote ili u kakvoj kafani, kretali su se ka Kragujevcu, Požarevcu i Homolju, Valjevu i Beogradu. Prvi voz je u Užice ušao 1912. i od tada polako nestaju kirijdžijski karavani.
FOTO: Vikipedija
Kafane i su počele da se namenski podižu krajem 19. veka, uglavnom su ih podizali pored puteva ili u njihovoj blizini i to su bile nazovimo ih "kombinovane" kafane, malo kafane, malo hanovi, malo trgovine. Dućani tj. prodavnice se otvaraju tek 1926.godine u Čajetini, do tad su sve poslove prodaje industrijskih proizvoda radile kafedžije.
Prve turističke objekte sagradio je trgovac iz Sarajeva, Hadži Nikola početkom XIX veka, tada su počele da se prave male kolibe za odmor u selima u Ribnici, Čajetini. Od tih dana do danas turizam je neprestano razvija, stanovništvo prati moderne trendove u turizmu, sve je više modernih hotela, apartmana, raznih uslužnih servisa i porodičnih manufaktura.
Za kraj, napomenimo da će 2018. Zlatiborci slaviti 125 godina turizma.
