Izvor: Politika, 12.Maj.2014, 16:02 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Valter brani Beograd
Među više od 50 šefova vojne obaveštajne službe su Apis i Ranković, a njeni oficiri su bili Draža Mihailović i Vladimir Perić Valter
Dragutin Dimitrijević Apis, jedna od najkontroverznijih ličnosti u Srbiji na početku 20. veka, kao i partizanski ilegalac Miloš Vučković, po kome je nastao lik Tihog iz serije „Otpisani”, bili su samo neki od istaknutih pripadnika srpske vojne obaveštajne službe, čije tradicije danas nastavlja Vojnoobaveštajna agencija (VOA).
>> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << />
Istorija vojne obaveštajne službe Srbije počinje u drugoj polovini 19. veka, tačnije od 1884, a dve godine kasnije na njeno čelo je stao vojvoda Radomir Putnik. Tokom bogate istorije, ovu službu predvodili su mnogi izuzetni profesionalci, od kojih je većina nepoznata široj javnosti. Među više od 50 dosadašnjih rukovodilaca su i takva imena kao što su Dragutin Dimitrijević Apis ili Aleksandar Leka Ranković. Oficir ove službe bio je i Dragoljub Draža Mihailović, čiji radni sto iz Sofije, gde je radio kao vojni izaslanik pre Drugog svetskog rata, danas predstavlja deo muzejske postavke Vojnoobaveštajne agencije.
Po sticanju nezavisnosti 1878. godine, nakon Berlinskog kongresa, Srbija je dobila i pravo organizovanja sopstvene diplomatske službe. Sve izraženije političko, vojno i ekonomsko oslanjanje srpske kneževine na Austrougarsku uslovili su da prvo srpsko vojno izaslanstvo bude otvoreno krajem 1878. godine i to u Beču. Prvi vojni izaslanik bio je major Konstantin – Koka Milovanović koji je bio poznat i kao konstruktor streljačkog oružja.
Važnost Osmanske imperije i suparništvo sa Bugarskom uslovili su da se do 1889. godine otvore vojna izaslanstva u Carigradu i Sofiji. U Petrogradu je izaslanstvo otvoreno tek 1903. godine.
Od 1903. do 1912. godine formirana su vojna izaslanstva u Atini, Bukureštu, Parizu, Londonu i Rimu. Kraljevina Srbija 1912. godine imala je ukupno devet vojnih izaslanstava. Tokom balkanskih i Prvog svetskog rata, vojna izaslanstva pri savezničkim vladama prerasla su u posebne misije, a u neprijateljskim zemljama prestala da rade. Kratkotrajan period mira između balkanskih ratova i Prvog svetskog rata karakterisao je dolazak potpukovnika Dragutina Dimitrijevića Apisa na čelo tadašnje vojne obaveštajne službe, koji je usmeravao obaveštajni rad prevashodno prema Austrougarskoj.
Po završetku Prvog svetskog rata Vojska Kraljevine SHS imala je svoje delegate pri savezničkim komandama, kao i vojne izaslanike. Pri ambasadama Kraljevine SHS, vojni izaslanici su najpre postavljeni kao organ Ministarstva vojske i mornarice. Oni su do 1922. godine bili organ Ministarstva vojske i mornarice direktno potčinjen Kabinetu ministra. Od te godine, iako disciplinski i dalje u nadležnosti ministarstva, izaslanici su u stručnom smislu bili potčinjeni Obaveštajnom odeljenju Glavnog đeneralštaba (tadašnja vojnoobaveštajna služba), a 1929. godine u potpunosti odeljenju.
Mreža vojnih izaslanstava promenjena je posle završetka rata. U novonastalim državama – Čehoslovačkoj (1919) i Poljskoj (1920) – otvorena su nova izaslanstva, dok su u zemljama koje su poražene – Austriji, Mađarskoj i Bugarskoj – srpske vojne delegacije, koje su nadgledale poštovanje sporazuma o primirju, prerasle u vojna izaslanstva 1920. godine.
Uoči Drugog svetskog rata, postojeća mreža vojnih izaslanstava pretrpela je promene. Zbližavanje Jugoslavije i Velike Britanije rezultiralo je otvaranjem vojnog izaslanstva u Londonu 1939. godine, a usled pojačanog interesovanja za nabavku ratnog materijala i sirovina za vojnu industriju iz SAD, iste godine otvoreno je i izaslanstvo u Vašingtonu. Takođe, sa istim ciljem, ali i zbog potrebe da se uspostave bliže veze sa SSSR, 1940. godine otvoreno je i vojno izaslanstvo u Moskvi.
Deo vojnih izaslanika Kraljevine Jugoslavije nije prekidao rad i tokom Drugog svetskog rata. Ona su funkcionisala kao organi Ministarstva vojske, mornarice i vazduhoplovstva do 1944. godine, kada su postali organi jedinstvenog Ministarstva narodne odbrane DFJ. Do kraja 1949. godine obrazovano je 14 izaslanstava – u Francuskoj, SSSR, Velikoj Britaniji, Bugarskoj, Mađarskoj, Poljskoj, Rumuniji, SAD, Čehoslovačkoj, Turskoj, Italiji, Švajcarskoj, Belgiji i Kanadi. Međutim, u periodu između 1950. i 1954. godine, sva vojna izaslanstva u istočnoevropskim zemljama, osim u Bugarskoj i Čehoslovačkoj, bila su zatvorena, pa su izaslanstva u zapadnim zemljama, pored svojih redovnih aktivnosti, bila angažovana i na prikupljanju podataka o oružanim snagama istočnoevropskih zemalja, posebno jugoslovenskih suseda.
B. Bilbija
objavljeno: 12.05.2014.
