Izvor: Politika, 28.Sep.2015, 10:08 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Turcizmi u prošlom zemanu i sadašnjem vremenu
U najvažnijem i najcitiranijem leksikografskom priručniku za turcizme, rečniku Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku Abdulaha Škaljića iz 1957. godine zabeleženo je 8.742 reči turskoga porekla. Šestotomni rečnik Matice srpske obuhvata ukupno oko 2.600 reči sa turskom etimološkom oznakom, dok najnoviji jednotomni Rečnik srpskog jezika ima oko 850 reči turskoga porekla. Na osnovu ovog pregleda stiče se uvid u tendenciju gubljenja turcizama iz srpskog jezika. U poslednjim decenijama status >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << turcizama se znatno promenio, dosta leksike se povuklo iz aktivne upotrebe i turcizama je svakako manje nego ranije, na šta su uticali različiti procesi koji su uključivali društveno-ekonomske promene, zatim naučno-tehničke promene, rat, kao i stvaranje novih država i novih jezika nakon raspada SFRJ. Istraživanjem smo utvrdili da u savremenom srpskom književnom jeziku ima oko 3.000 turcizama, što ukazuje na to da se do danas zadržala u standardnom jeziku samo jedna trećina turcizama iz Škaljićevog rečnika. Više od polovine od 3.000 turcizama predstavlja odomaćene i frekventne turcizme.
Turcizmi su deo kako pasivnog, tako i aktivnog fonda savremenog srpskog jezika. U pasivni fond spadaju turcizmi koji više nisu u upotrebi ili je njihova upotreba ograničena: zastarele reči, arhaizmi (đemija, ajluk, atlija, dunđer, oka, serbez, terzija, zerzevat, đumruk), istorizmi (beglerbegluk, bimbaša, kajmakam, dahija, ferman, valija, spahija) i neologizmi (čaršijanje, zejtinjavo, besparaš). U aktivni fond ulaze brojne lekseme koje se svakodnevno upotrebljavaju. Danas veliki broj turcizama pripada grupi potpuno odomaćenih reči, koje se ne osećaju kao pozajmljenice i za koje ne postoje potpuni sinonimi, a samo proučavanjem njihovih etimologija može se utvrditi i njihovo poreklo, na primer: bakar, barut, gajtan, duvan, dugme, jastuk, jorgan, kapak, kičma, kreč, kusur, marama, oluk, pamuk, papuča, patlidžan, pekmez, pita, rakija, sirće, skela, tavan, tepsija, turšija, čarapa, čekić, čizma, čorba, šećer. Ovi odomaćeni turcizmi, koji se aktivno koriste, javljaju se i kao glavna komponenta frazeologizama koji se takođe učestalo koriste u srpskom jeziku, na primer: udaren mokromčarapom (razg. priglup, zatucan), kum nijedugme (kumstvo treba ceniti, poštovati), kaošećer,kaoodšećera(vrlo sladak; veoma lep, ljubak, prijatan), saviti, savijati, poviti, povijatikičmu(pokoriti se, pokoravati se bez otpora), mekan (je) kaopamuk (vrlo (je) mekana srca), (u) svakojčorbi biti mirođija(mešati se u svašta). Nastanak frazeologizma sa turcizmom kao glavnom komponentom ukazuje na aktivni status tog turcizma u srpskom jeziku, jer je za nastanak frazeologizma potrebno da reč bude opštepoznata i frekventna po upotrebi.
S obzirom na to da su se navedeni turcizmi izborili za svoje mesto u okviru osnovnog leksičkog fonda i postali njegov deo, malo je verovatno da im preti iščezavanje iz srpskog jezika u dolazećim vremenima, dok oni koji su se povukli iz aktivne upotrebe ostaju kao svedoci prošlog zemana, vremena kada su dame po krzno išle kod ćurčija, a gospoda se isključivo sređivala kod berberina i kada su se jelek, anterija, dolama šili kod terzija, a nakit kupovao kod kujundžija. ¶
----------------------------------
Odomaćeni turcizmi
Nekada su na kraju određenog književnog dela bili neophodni glosari, kao u delima Iva Andrića, Meše Selimovića, Borisava Stankovića, Petra Kočića, Laze Lazarevića, Jovana Radulovića, jer ova leksika nije podjednako bila zastupljena u jezičkom znanju svih čitalaca. Međutim, danas u delima savremenih srpskih pisaca za glosarima nema potrebe, jer pisci, kako pokazuje naša građa, uglavnom koriste odomaćene turcizme, odnosno turcizme koji pripadaju aktivnom leksičkom fondu.
Institut za srpski jezik SANU
