Izvor: Politika, 31.Avg.2007, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Ratna i mirnodopska imena
Kako su rođeni Živadija, Mirjana, Sutjeska, Staljinka, Slobodan, Slobodanka, Slavica, Ratomir, Vladimir, Molotovka. – Uticaj Drugog svetskog rata na imena u Srbiji
Živadija. Retko ime, u poređenju sa imenima poput, recimo, Mirjane, Ane, Jelene, Milana, Marka. Ali ime koje se u Srbiji davalo novorođenom detetu u porodicama u kojima su do tada umirala deca. Živadija. Da živi. Da život pobedi smrt. – Lično ime je jedna od najvažnijih oznaka identiteta osobe i u većini >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << slučajeva je doživotna. Zbog toga je davanje imena detetu bitno. Neretko se vodi računa o tome da se kroz ime ili iskažu neke poželjne osobine ili da se po njemu upamte okolnosti u kojima je dete rođeno, ukoliko se smatra da su te okolnosti iz nekog razloga posebne. Zbog toga se može pretpostaviti da trenutna društvena, politička, istorijska, pa i porodična situacija ostavlja trag i na ličnim imenima – kaže Aleksandar Kostić, koji je istraživao uticaj Drugog svetskog rata na lična imena u Beogradu.
Ovu temu je "zagrizao" u Istraživačkoj stanici Petnica, 2006. godine. Tako je time počeo da se bavi još kao učenik trećeg razreda Trinaeste beogradske gimnazije, a sada je upisao sociologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Izvori za ovo istraživanje su bile matične knjige rođenih opštine Savski venac za period od 1. januara 1935. godine do 28. juna 1948. godine.
– Imena iz predratnog perioda su proučavana da bi se stekla slika o tome koja su imena bila česta u "normalnim" okolnostima u istraživanom periodu, a 28. jun 1948. godine je odabran za kraj istraživanja zbog zahlađenja odnosa sa SSSR-om (Rezolucija Informbiroa), što je moglo predstavljati novi bitan uticaj na ljude, nakon rata i revolucije.
Imena koja sadrže morfemu "rat" (Ratomir, Ratiborka i slična) bila su mnogo češća kod muškaraca a ženska imena iz ove grupe su se skoro isključivo javljala za vreme rata. I kod muških imena takođe se može primetiti porast učestalosti odmah po početku rata u Jugoslaviji 1941. godine, da bi se kasnije ona vratila na pređašnji nivo – veli Kostić.
On kaže da je ime Mirjana postalo veoma često na početku rata i da se deci sve više davalo što je rat više odmicao. Kad se rat završio, ono nije više bilo toliko popularno, ali je ipak novorođenih Mirjana bilo više nego pre rata. Slično je bilo i sa imenima Slobodan i Slobodanka, s tim što su ta imena bila na vrhuncu popularnosti posle 20. oktobra 1944. godine (oslobođenje Beograda), kada je davanje ovih imena predstavljalo vid proslave dugo očekivane slobode.
– Posle oslobođenja Jugoslavije, 15. maja 1945. godine, sve češće se deci nadevalo ime Vladimir, što je moglo biti uzrokovano konačnim dolaskom mira, ali i preuzimanjem ovog imena od Rusa (zbog prisustva Crvene armije u Jugoslaviji), bilo direktno, bilo ideološki (zbog imena Vladimira Iljiča Lenjina).
Uočava se da su imena koja direktno upućuju na rat bila "u modi" na početku rata, ali da nisu uspela dugo da zadrže svoju popularnost, dok je tokom rata rasla popularnost imena koja upućuju na mir, slobodu. Sve to ukazuje da su rat i okupacija u prvim mesecima svog trajanja predstavljali veliki stres sami po sebi, dok su kasnije oni više doživljavani kao svakodnevno, ali nepoželjno stanje, pa je kroz imena dece izražavana želja da se rat okonča – veli Aleksandar.
Naš sagovornik smatra da su novonastala imena, inspirisana događajima i istorijskim ličnostima, u istraživanom periodu bila prilično retka u Beogradu, ali su ipak značajna, jer direktno ukazuju na okolnosti tog vremena. Tako je 1947. godine jedan dečak dobio ime Molotov, a po jedna devojčica imena Staljinka i Molotovka, dok je 1948. godine u Beogradu rođena i jedna Sutjeska.
Kako kultura i propaganda mogu ostaviti uticaj na ljude, dobro se vidi na primeru imena Slavica. Pre premijere istoimenog filma, samo su dve devojčice dobile ovo ime (u prethodnih 12 godina), dok su u nešto više od godinu dana nakon premijere ovim imenom krštene 34 devojčice!
– Uz sve navedene promene, koje su došle iz samog naroda, treba spomenuti i zakonodavne promene koje su se desile kao posledica smene vlasti nakon Drugog svetskog rata. Naime, na teritoriji Beograda su do 9. maja 1946. godine matične knjige bile u nadležnosti Srpske pravoslavne crkve, a zakoni su dozvoljavali da rukovodioci matičnih knjiga rođenih, zapravo sveštenici SPC odbiju upis imena koja vređaju verske osećaje, protive se moralu ili su uvredljiva. Kako nije bilo propisa koji su bliže definisali ove pojmove, sveštenici su imali slobodu prilikom procenjivanja koja imena će da prihvate, pa su čak pojedini roditelji jevrejske ili muslimanske veroispovesti davali svom detetu ime koje pripada pravoslavnoj tradiciji. Najverovatnije su odlučili da dete krste u hramovima SPC iz praktičnih razloga, tj. blizine, jer su, recimo, na teritoriji opštine Savski venac samo tu bila moguća krštenja. Nakon prelaska matičnih knjiga u nadležnost opštine donet je i novi zakon, koji je omogućio slobodan izbor ličnog imena – kazuje Aleksandar.
Ovo istraživanje je pokazalo da su Drugi svetski rat i revolucija u Jugoslaviji imali uticaj i na lična imena.
– Moguće je da bismo imena Mirjana, Slobodan, Vladimir ili Slavica mogli mnogo ređe da čujemo da nije bilo ovih istorijskih prilika, a sasvim je sigurno da imena poput Molotova i Staljinke ne bi postojala u Beogradu da nije bilo dolaska nove vladajuće ideologije – zaključuje Aleksandar Kostić.
Aleksandra Brkić
[objavljeno: 31.08.2007.]
