Izvor: RTS, 29.Nov.2014, 00:19 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Priča o smrznutom vojniku
Fotografija koja prikazuje smrznutog srpskog vojnika prilikom povlačenja kroz Albaniju krajem 1915. autora Rista Marjanovića, zvaničnog foto-reportera Vrhovne komande srpske vojske, prema mišljenju nekih stručnjaka, nije to što smo ceo vek verovali. Ta fotografija predstavlja jedan od simbola stradanja srpske vojske u ratu. Šta se krije iza te priče?
U galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti u utorak je zatvorena izložba povodom stote godišnjice od početka Prvog >> Pročitaj celu vest na sajtu RTS << svetskog rata. Na njoj je gotovo mesec dana bilo predstavljeno stvaralaštvo dvojice učesnika tog rata - fotografa Riste Marjanovića i slikara Vase Eškićevića. Ta izložba je, izgleda, da donela i jedno novo otkriće.
Pred fotografijom Riste Marjanovića ledi se pogled svaki put kad se sećamo Velikog rata. Smrznuti vojnik sa puškom vek kasnije zbunjuje istoričare - da li je reč o ilustraciji za stradanje Srba u Prvom svetskom ili istorijski dokument iz Prvog balkanskog rata?
Prvi se to zapitao istoričar Saša Ružesković listajući časopis o Balkanskim ratovima objavljen 1913.
"Video sam ovu fotografiju koju sam znao od malena, jer sam je sretao i u istorijskim udžbenicima, video sam da je objavljena 3. marta 1913. znači da je snimljena 1912. ili 1913. i da nije nikako iz Prvog svetskog rata, tokom povlačenja preko Albanije nego da je snimljena u Albaniji u Prvom Balkanskom ratu", kaže Ružesković.
Danilo Šarenac iz Instituta za savremenu istoriju rekao je da ta fotografija jeste važan istorijski izvor.
"Ona na jedan simboličan način predstavlja i stradanje kasnije 1915. ali bilo bi bolje da možemo na nekoj narednoj izložbi da imamo tačne podatke o fotografiji", naveo je Šarenac.
Istoričari ne sumnjaju samo u datum kada je fotografija snimljena.
"Moguće je da je srpski vojnik obukao uniformu, da je uzeo zarobljenu pušku ali na osnovu tih spoljnih obeležja na ovoj fotografiji je osmanski vojnik", rekao je Ružesković.
Šarenac smatra da se prema fotografijama odnosimo dosta nehajno u domaćoj istoriografiji i za mnoge fotografije ne znamo ko se na njima nalazi, a posebno su nam nepoznati uslovi u kojima su snimljene.
I to nije jedina fotografija iz borbe za oslobođenje od Turaka koja je poslužila kao ilustracija za borbe protiv Austrougara. U istoj uniformi, sa istim oružjem, bili su čak i isti vojnici. Najpotresnije slike iz sva tri rata svedočile su o stradanju srpskih vojnika u Velikom ratu na izložbama u Parizu, Londonu i Njujorku.
Ružesković kaže da je Rista Marjanović u Balkanskim ratovima ratovao fotoaparatom najbolje što je mogao.
Montiranje slika staro je koliko i ratna fotografija, objašnjava Veljko Đurović, snimatelj sa frontova od Nikaragve do Iraka. Od kada se fotoaparat prvi put pojavio na bojištu u Krimskom ratu sredinom 19. veka. Zato Risti Marjanoviću nema šta da zameri.
Ratni snimatelj Veljko Đurović kaže iz ove perspektive to jeste gaf, to jeste greška - ali da iz one možda i nije.
"Mislim da te fotografije koje imaju veliko značenje za istoriju jednog naroda da je pogrešno živeti u zabludi i da je to to", smatra Đurović.
Francuski vojni arhiv čuva fotografiju srpske artiljerije na bojnom polju. Ili je ona ipak nastala pre rata. Sumnje i u fotografije čuvenog Roberta Kape. Da li je kultna fotografija iz španskog Građanskog rata zaista momenat kada je borca pogodio metak ili samo odglumljena scena?
