Izvor: Danas, 15.Okt.2015, 21:24 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Postaje li Balkan deo Bliskog istoka
Ne samo običan već i obavešten posmatrač dešavanja na Bliskom istoku može biti zbunjen situacijom koja tamo vlada, a uzme li se u obzir ukupno dešavanje u kojem se islam kao religija pojavljuje kao neizbežni faktor i činilac politike u složenim relacijama Istok - Zapad, pitanja se umnožavaju geometrijskom progresijom. Suniti, šiiti, aleviti, vehabiti, te brojne militantne i ekstremne orijentacije od Hezbolaha do Al Kaide i džihadista Islamske države, preko palestinskog Hamasa do >> Pročitaj celu vest na sajtu Danas << talibana u Avganistanu i turskog tzv. "neosmanizma'' te talasa izbeglica sa ovih prostora koji preplavljuju Evropu, mali su deo ukupne problematike koja u svesti prosečnog zapadnjaka podgreva stereotip o islamskoj pretnji i uzavrelom islamu spram kojeg Zapad nema odgovarajućeg sredstva kao odgovor.
No, stvarnost je malo drugačija od vešto skrojene propagandne slike kojom se naša svest bombarduje ne samo nekoliko poslednjih godina već kontinuirano više decenija sa istorijskim bekgraundom, koji seže u dublju prošlost. Postmoderna epoha koja se ispoljava i kroz pojačanu praksu obnove duhovnosti tradicionalnih, ali i novih religija te revivalizma civilizacija za koje se smatralo da su mrtve, fokusira problematiku islama kao religije u širenju, čiji broj po prvi put prevazilazi broj katolika i čije prisustvo u Evropi postaje vrlo evidentno, dovodeći u pitanje stari katolički identitet nauštrb novog posthrišćanskog identiteta Evrope koji je u procesu izgradnje. Stav postmoderne filozofije da onaj ko poseduje drugost identiteta, poseduje budućnost sveta u globalističkom nivelisanju razlika direktno duva u jedra promeni muslimanskog identiteta u islamistički. I tu je na delu vrlo opasni redukcionizam koji celokupno istorijsko-civilizacijsko i kulturno nasleđe islama mahom svodi na ideološko-političku doktrinu rigidnog "verskog'' svetonazora iz kojeg se lako profiliraju ekstremni oblici savremenih islamističkih pokreta.
S druge strane, Evropa, izrasla na tradicijama grčko-rimske i judeo-hrišćanske kulture i civilizacije, prenebregava svoje islamsko-arapske temelje, što je takođe drugi vid kulturno-istorijskog redukcionizma. Za istoričare kulture i umetnosti ova činjenica nikad nije dovođena u pitanje jer je islam kao civilizacija ugradio svoje vrednosti i domete u potonje razvojne procese zapadne civilizacije, ali su stereotipi verskih sukobljavanja i razlika ostali na fonu religije. Iz ovih relacija nameću se mogućnosti ili dijaloga ili već promovisanog sukoba civilizacija. Dijalog bi podrazumevao prvo uvide u sopstvene dimenzije identiteta kao preduslov za sagledavanje drugosti koja se nudi kao izazov, a sukob, susret sa svojim strahovima i istorijskim predrasudama te svaku nemogućnost istinskog sagledavanja sebe i tuđe drugosti.
Danas Evropa prolazi kroz niz dilema u procesu svog konstituisanja kao unije. Islam koji se postavio pred nju direktno je u funkciji tog konstituisanja. Posmatrajući ga kao drugost ona u negativnom aspektu izgrađuje svoje jedinstvo - svojevremeno su krstaški ratovi imali ogromni značaj na konstituisanje srednjovekovne Evrope, politički heterogene, ali duhovno jedinstvene. Danas kada je pod valom sekularizma ovaj religijski moment izgubio na značaju, ne postoji unutarnji kohezioni moment koji bi doprineo političkom jedinstvu. Sa pozicija drugosti vere koju nije zahvatio sekularizam, Evropa kroz islam regeneriše svoj istorijski arhetip. Ali stvari nisu više tako jednostavne. Islam je samo jedan pol. Drugi pol bi se morao tražiti u onom sve više vidljivom procepu koji udaljuje Evropu od Amerike koja postaje paradigmom Zapada. Ako su se istorijske relacije Evrope i islamskog sveta kristalisale kroz srednjovekovne verske ratove, potom osmansko-turska osvajanja, proterivanja ovog carstva sa tla Evrope i potonjeg kolonijalizma, oslobađanja kolonija i savremenih migracionih procesa na relacijama Bliskog istoka i Evrope, ovaj novi kolonijalizam na Bliskom istoku, kojeg sada predvode SAD u procesu, čini se, sve više utopijskog Novog svetskog poretka, Evropu spram islamskog sveta i samog islama kao religije, pogotovu, stavlja u skroz novu poziciju. Vredelo bi stoga podsetiti na jedan mudar stav islamologa Darka Tanaskovića upućenog Srbima. Govoreći o "islamskom ogledalu'' Tanasković je ustvrdio: "Treba li razbiti ogledalo pre nego što se u njemu neopozivo uobliči obeshrabrujuća slika, vlastiti lik kojeg se pribojavamo? Nikako, jer duboko islamsko ogledalo od one je vrste da će i nas same, zajedno s našim neveselim likom, ako ga razbijemo, razneti u paramparčad i krhotine.'' Čini mi se da bi Evropa ovoga takođe morala biti svesna.
Drugačiji je slučaj sa Amerikom. Neopterećena istorijskim relacijama sa islamom, kao dominantna globalna vojna i ekonomska sila, ona nastoji zadržati tu sve više ugroženu poziciju. Drugačije istorijske strukture, ona kao bitne saveznike na Bliskom istoku ima i jednu Saudijsku Arabiju, ali i Tursku, dve sunitske države različitih političkih i vrednosnih usmerenja čije je interese lako usaglasiti sa sopstvenim. Sa saudijske strane je to težnja da se vehabizam učini dominantnim poimanjem islama u savremenom svetu. Sa Turskom da se ima jedna sekularna moderna islamska zemlja u kojoj su zapadna demokratija i liberalna ekonomija potvrdile kompaktibilnost zapadnih i islamskih vrednosti. Stvar sa Sirijom koja se otrgla kontroli sada sve otvorenije pokazuje rasednu liniju geostrateških potresa na relaciji SAD, Rusija, Evropa, islamski faktor, koja se iscrtava od Bosne preko Srbije i Kosova, Makedonije, pa preko Bliskog istoka, što je dovoljno upozoravajuće da se promisle koordinate nekog novog sveta u nastajanju i po svoj prilici sudbina zaleđenih konflikata koji će trajno učiniti Evropu zavisnom od svog moćnog prekookeanskog saveznika.
Autor je akademski slikar i univerzitetski profesor
