Izvor: Politika, 30.Mar.2008, 12:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Porodica pet Gračanica
Ugledni Srbi iz rasejanja pokrenuli inicijativu za formiranje nacionalne zadužbine po nazivu pet pravoslavnih hramova iz pet država
Srbi koji žive izvan otadžbine još nemaju svoju pisanu istoriju. Zasluženo mesto nisu našli ni u desetotomnoj Istoriji srpskog naroda, ali ni u Istoriji srpske kulture i Srpske pravoslavne crkve. Miloš Spajić, publicista i diplomata u penziji, u naporu da ispravi nepravdu koju je država imala u prošlosti prema četvrtini svog naroda, koji >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << usled mnogih istorijskih okolnosti živi van Srbije, pokrenuo je sa uglednim Srbima iz rasejanja inicijativu za formiranje nacionalne zadužbine pod nazivom „Gračanica”.
„Pet Gračanica iz pet država nije samo pet pravoslavnih hramova. Ove bogomolje su deo složenog društvenog, kulturnog, obrazovnog, sportskog rada u srpskoj planetarnoj mreži u 120 zemalja, na pet kontinenata. U Gračanicama se služe liturgije, ali oko njih postoje domovi kulture gde se drže časovi srpskog jezika, priređuju priredbe i sportski turniri”, objašnjava Spajić zašto je ova zadužbinska organizacija dobila naziv po najopevanijem kosovskom hramu.
Porodicu ovih pravoslavnih svetinja čine Gračanica na Kosovu koju je kralj Milutin podigao 1321. Kosovska Gračanica je opisana i opevana kao retko koja srpska bogomolja. Njene „mlađe sestre” takođe imaju pet kupola i građene su od kamena i crvene opeke: crkva Svetog Marka u Beogradu (1936), kanadska u Vindzoru (1946), američka u Libertvilu (1984) i hercegovačka u Trebinju (2000).
„Ova organizacija ne može zameniti državu, crkvu i odgovarajuće nacionalne institucije. Ali, ni te institucije ne mogu bez ovakvih zadužbinskih organizacija. U pitanju je pokušaj stvaranja jedne sinteze nacionalnog društveno-kulturnog rada prema Srbima izvan Srbije. Ovo je prvi korak uglednih ličnosti okupljenih oko pet Gračanica čiji je cilj da se konačno prevaziđu nasleđene podele”, ističe Miloš Spajić koji već nekoliko decenija održava bliske kontakte sa našim ljudima u rasejanju.
Podele među Srbima u dijaspori postoje od crkvenog raskola 1963. godine. Iako je u međuvremenu došlo do crkvenog izmirenja još nije došlo i do srpskog ujedinjenja. Srbi se u Americi, priča Spajić, više ne dele na „federaliste” i „raskolnike”, patriote i izdajnike, četnike i partizane, već po principu „mi” i „oni”. Još postoje dve paralelne mreže bogomolja, kulturnih centara, horova i sportskih društava, a i druženja organizuju odvojeno.
„Odnose između dijaspore i otadžbine kao da prati svojevrsna sudbina ukletosti. U vreme pojave masovnog iseljeništva, ekonomskih migracija, krajem 19. i početkom 20. veka Srbija je bila useljenička zemlja. Nije imala iseljeničku svest, niti politiku, pa ni tradiciju odnosa sa svojim prekookeanskim sunarodnicima. U vreme zajedničke države Jugoslavije, Slovenci, Makedonci, Hrvati, Albanci održavali su normalnije odnose sa svojim sunarodnicima nego Srbi. Slovenska Glazbena matica iz Klivlenda, na primer, dolazila bi u Ljubljanu i danima vežbala sa Slovenskom filharmonijom da bi tako pojačana održala jedan koncert u Trstu. Njima su u Ameriku dolazili iz zemlje dirigenti, novinari, učitelji, koreografi. Za to vreme Srbi su svojima u rasejanju slali uhode i lovce na ljudske glave. Ali, imajući u vidu kako se prema njima u prošlosti odnosila država, Srbi su najviteškija i najbolja dijaspora na svetu”, smatra osnivač zadužbine „Gračanica”.
Podsećajući na bremenite odnose matice i rasejanja, Miloš Spajić kaže da su srpski iseljenici u prvoj Jugoslaviji bili u nadležnosti Komesarijata za iseljeništvo u Zagrebu, a posle Drugog svetskog rata bili su u „opisu posla” Udbe. I jedni i drugi su se trudili da razore srpsku samoorganizovanost, njihove opštine oko hramova Srpske crkve, ali, kako kaže čelnik ove zadužbine u osnivanju, srećom, nisu uspeli u tome.
U planovima zadužbinske organizacije „Gračanica” je organizovanje međunarodnog simpozijuma na temu „Vizantijsko-srpski 13. i 14. vek u svetskoj i evropskoj baštini” koji bi trebao da okupi najpoznatije svetske vizantologe i istoričare umetnosti. Spajić smatra da je neophodno obeležiti i jubilej osam vekova od povratka Save Nemanjića u Srbiju i 800 godina freskopisa u Bogorodičinoj crkvi u Studenici.
„Gračanica” planira i da izda monografiju o veku „Amerikanskog Srbobrana”, glasila Srpskog narodnog saveza, čiji je doživotni predsednik bio Nikola Tesla, a Jovan Dučić i vladika Nikola Velimirović saradnici. Ova zadužbina planira i izradu monografije o svakoj od pet Gračanica, ali i knjige o 60 godina „Glasa kanadskih Srba”, Srpskom narodnom savezu, SNO i njenom glasilu „Sloboda”, Kolu srpskih sestara.
„Posebnu brigu ćemo posvetiti prevođenju i popularisanju dela Dučića, Crnjanskog, Tesle, Pupina, svetog vladike Nikolaja i Slobodana Jovanovića. Država bi trebalo da donese poseban zakon koji bi od zloupotreba zaštitio autorske prihode ovih srpskih velikana. Taj novac trebalo bi koristiti za ponovno štampanje, prevođenje i popularisanje njihovih dela”, kaže Spajić koji je svojevremeno mnogo uticao na srpskog biznismena u Čikagu Branka Tupanjca da, po Dučićevoj želji, podigne hercegovačku Gračanicu i u nju prenese posmrtne ostatke velikog srpskog pesnika.
M. Pešić
[objavljeno: 31/03/2008.]
