Izvor: Politika, 08.Feb.2008, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Plave oči balkanske
Naši genetičari s oprezom komentarišu rezultate najnovije studije danskih naučnika da svi plavooki ljudi na planeti potiču iz ovog regiona
„Veliki genetički prasak” koji je uslovio pojavu svih plavookih osoba na planeti dogodio se na severozapadnoj obali Crnog mora ili u regionu Balkana, tvrde danski naučnici sa Univerziteta u Kopenhagenu, u svojoj najnovijoj studiji koja je upravo objavljena u časopisu „Hjuman dženetiks”.
Nauka o genima >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << je odavno utvrdila činjenicu da plavooki ljudi predstavljaju relativno noviju pojavu na istorijskoj pozornici čovečanstva. Do pre šest do deset hiljada godina svi stanovnici „trećeg kamena od sunca” bili su smeđooki, a onda se desila veličanstvena genetička mutacija koja je čovečanstvu podarila oči boje safira. Postulate evolucione genetike, zbog kojih smo verovali da su plave oči u Evropu stigle sa vikinzima, studija danskih naučnika obrće za 180 stepeni – oči boje lavande su najbolji genetički „izvozni proizvod” Balkana, tvrde istraživači iz Kopenhagena.
Statistika svedoči da najveći procenat plavookih ljudi na svetu (čak 99 odsto njih) živi u Estoniji, a potom na Islandu (koji naseljava 90 odsto plavookih), Skandinaviji i istočnoevropskim zemljama – plave oči su nacionalno vizuelno obeležje Poljaka, Češka, Slovaka, Ukrajinaca...
Iako ova geografska zanimljivost daje veliku injekciju nacionalnom ponosu, dr Biljana Stojković, sa katedre za genetiku i evoluciju Biološkog fakulteta u Beogradu, vrlo oprezno komentariše podatke koji su izneseni u studiji danskih naučnika i objašnjava da je za njen puni naučni legitimitet neophodno da u nju bude uključen veći broj osoba iz svih regiona sveta, kako bi se razumela kompletna genetička varijabilnost za boju očiju.
„U studiji naučnika sa Univerziteta u Kopengahenu uključen je veliki broj ljudi iz Danske i – svega pet osoba iz ostalih regiona sveta, što baca sumnju na tvrdnju da su svi plavooki ljudi na svetu članovi iste genetičke porodice. Postoji, naime, velika genetička verovatnoća da svi plavooki ljudi u Danskoj potiču od jednog plavookog pretka Danca, ali je veoma diskutabilna teza da svi ljudi na svetu vuku poreklo od jednog plavookog pretka. Pojednostavljeno rečeno, dve osobe mogu imati jednu zajedničku osobinu (plavo oko), ali ona ne mora da potiče iz iste genetičke mutacije. Važno je razumeti da boja očiju nije određena jednim genom – više gena u međusobnom sadejstvu daju određenu boju oka. Gen OCA2 koji su analizirali danski istraživači jeste najbitniji za boju oka, ali to nije jedini gen koji oku daje boju”, objašnjava naša sagovornica.
Dr Biljana Stojković podseća da je analizirani gen za plave oči recesivan gen i izvodi zanimljivu genetičku računicu koja barata sa procentima verovatnoće.
Odgovor na pitanje – koju boju očiju će dete imati je jednostavan samo u slučaju plavookih roditelja. Dva plavooka roditelja čovečanstvu moraju da ostave plavookog naslednika, ali dva smeđooka roditelja mogu da dobiju dete sa očima boje mora, jer oni mogu biti nosioci recesivnih gena za plave oči koji nisu došli do izražaja od dominantnih gena za smeđe oči.
„Svi mi nasleđujemo po dve varijante istog gena – ako mama ima plave, a tata smeđe oči, boja očiju deteta zavisiće od toga da li taj smeđooki otac u svom genotipu ima recesivan gen za plavo oko. U konkretnom slučaju, šansa da će oni dobiti plavookog potomka iznosi 50 odsto. Ako su oba roditelja smeđooka i ako oni u svom genotipu imaju recesivan gen za plavo oko, imaju oko 25 odsto šanse da dobiju plavooko dete. Drugim rečima, ako smo od mame nasledili dominantan gen koji je aktivan u sintezi melanina i koji daje smeđe oči, a od tate recesivan gen, mamin gen je dominantniji i mi ćemo imati smeđe oči. Plave oči možemo imati samo ako mama u svom genotipu ima gen za plave oči”, objašnjava naša sagovornica.
Dr Biljana Stojković dodaje da u nekim regionima sveta boja očiju može imati i zaštitnu funkciju – ako osoba živi u Africi, izuzetno je važno da boja očiju i kože bude tamnija, jer nas melanin štiti od UV zračenja.
Iako ne postoje egzaktni podaci o broju plavookih stanovnika planete, neke zanimljive statistike govore da je smeđa najčešća boja očiju u opštoj populaciji, a da je zelena najređa – tek svaka dvanaesta osoba na planeti ima pogled boje smaragda. Braon oči predstavljaju pravi raritet u zemljama koje okružuju Baltičko more, kao što je to slučaj sa Estonijom i Finskom, a zelene oči se najčešće sreću u severnoj i istočnoj Evropi i Holandiji. Sive oči najčešće imaju stanovnici Finske i evropskog dela Rusije, a najviše plavookih živi u istočnoj i severnoj Evropi, naročito u Finskoj, Švedskoj, Norveškoj, Danskoj, Nemačkoj i na Islandu. Čak 90 odsto stanovnika Islanda ima oči boje Atlantika, u poređenju sa 20 odsto plavookih Španaca. Statistika govori da je svaki treći beli stanovnik Amerike plavook.
-----------------------------------------------------------
Zašto su bebe plavooke
Boja očiju određena je količinom pigmenta melanina koji se nalazi u dužici oka. Ukoliko je koncentracija melanina veća, oči će izgledati smeđe ili čak crno, a ako je melanina manje, oči će biti plave. Srednje količine melanina daće sive i zelene oči, a razlog zbog kojeg bebe imaju plave oči jeste taj što u trenutku rođenja ne započinje odmah produkcija melanina u njihovoj dužici. Kada sinteza melanina počne, oči mogu promeniti boju u zelenu, smeđu...
Katarina Đorđević
[objavljeno: 09/02/2008]
