Izvor: Politika, 23.Nov.2007, 13:00 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Od Cetoljuba do Žakline
Nije mogao svako da se zove Stefan ili Uroš u srednjem veku, ta imena bila su rezervisana samo za vladarsku porodicu. Običan svet je morao svoju decu da zove nekako manje gospodski. Ali, Stefan i Uroš su dočekali svoje vreme, sada ih u knjigama rođenih ima na hiljade. Inače, ime Stefan ime potiče od reči venac, kruna, dakle, kraljevsko, a Uroš vuče mađarsko poreklo budući da je ur na mađarskom zapravo gospodar. Dr Aleksandar Loma, profesor Filozofskog fakulteta, proučavao je stare knjige >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << i dokumenta pokušavajući da otkrije kako su nekada davana imena prinovama, kako su nastajala prezimena, nadimci. Prilog o ovom istraživanju našeg sagovornika o antroponimima (ličnim imenima) kod Srba objavljen je i u priručniku "Evropski antroponimski sistemi", koji je nedavno izašao u Hamburgu.
- Od trinaestog veka raspolažemo nekolikim poveljama u kojima su popisane na stotine i hiljade imena zavisnih zemljoradnika i stočara na velikim posedima manastira kao što su Žiča, Sveti Stefan u Banjskoj, Dečani, Sveti Arhanđeli kod Prizrena. Na njih se nadovezuju turski popisi, gde su po mestima poimence zabeleženi poreski obveznici. Iz tog vremena imamo i manastirske pomenike sa imenima priložnika i njihove rodbine, i to su najraniji izvori koji u većoj meri beleže ženska imena - ističe profesor Loma.
Jaroslav ili Herakle
Pojedini toponimi iz ranog srednjeg veka (toponimija - grana lingvistike koja proučava lična i geografska imena) sadrže vrlo arhaična lična imena koja se ne sreću u starosrpskim pisanim spomenicima očito zato što su izašla iz običaja pre nemanjićkog doba, kao Cetoljub (prvi deo u vezi sa čast, poštovati), Častrij (čati "čekati" + strij "stric"), Unjemir (unje "bolje"), Žitomisl (žito- "život", ne "žitarice"!), Sirogoj ("onaj koji neguje sirote" ili "odgajan kao siroče"), Daljegost. Neka od njih su jedinstvena u celom slovenskom svetu, druga se sreću u srednjovekovnim imenoslovima severnih slovenskih naroda (Čeha, Poljaka, Rusa) ili u njihovoj toponimiji. Deo njih sadrži reči i značenja inače nepoznate u srpskom i drugim južnoslovenskim jezicima. Ima takvih imena koja vuku poreklo još iz praindoevropskog doba, kao Berislav ili Jaroslav. Ovo drugo, poznato i kod nas u srednjem veku, etimološki odgovara grčkom Herakle.
- Navedeni primeri ilustruju sklonost naših davnih predaka ka dvočlanim imenima. Ona su i kod drugih indoevropskih naroda imala otmen, aristokratski prizvuk. U svakodnevnom opštenju su se skraćivala u tzv. hipokoristike, npr. Žitomisla su zvali Žitko (odatle toponim Žiča), pa su se ti skraćeni oblici postepeno širili na račun složenih i dete je moglo poneti na krštenju ime Drago umesto Dragoslav.
U naše vreme prisutna je odbojnost prema hipokoristicima, te se, naročito za žensku decu, biraju imena koja su toliko kratka da se dalje ne mogu skraćivati (Ana, Maja Sara, Hana, Jana i slično) - navodi dr Aleksandar Loma. Hranislav je, recimo, bio čuvar slave roda svog.
Jeste da se nekada poštovala reč kuma, mnogo više nego danas kada uglavnom roditelji odlučuju kako će se zvati njihove ćerke i sinovi, ali postojala su i neka ograničenja kada je imenom trebalo uticati na budući život potomstva.
- Neka tradicionalna imena zasnovana su na etimološkoj magiji. Vuk se davalo da dete ne jedu veštice (Germani su imali Volfa), Stojan ili Stana, Stanko da žena prestane sa daljim rađanjem. No, od naših narodnih imena ipak su najčešća ona sa značenjem miline, radosti, ljubavi - navodi profesor. Zaštitna imena su bila i Živko, Srećko, Gvozden, Kamen. Mada bilo je i kumova koji su sa zadovoljstvom davali deci imena životinja i ptica, pa su tako nekada živeli momci koje su zvali Golub, Medved, a devojke nazivane Laste.
Prva Mašinka u 19. veku
Strana imena primali smo najviše putem hrišćanstva, nastavlja dr Loma. Kako su se Srbi naselili u delu Istočnog rimskog carstva gde se govorio latinski jezik, neki najraniji oblici svetačkih imena odaju latinsko posredstvo, kao npr. St(j)epan, ali se docnije težilo većem približavanju grčkim predlošcima (Stefan, narodski Stevan; Jovan umesto Ivan, Đorđe ili čak Georgije umesto Đurađ). Nosioci tih imena imaju imenjake kod hrišćanskih naroda širom sveta (Đorđe je italijanski Đorđo, nemački Georg, francuski Žorž, engleski Džordž).
Sudeći po knjigama rođenih u doba nacionalnog romantizma, mame i tate su bile ponosne na svoje male Jugoslave, Rodoljube, Srbislave. Već si ispričane priče o Traktorkama i Staljinkam, koje su u nekim kasnijim životnim godinama menjale ime i zvanično da bi izbrisale zablude starijih. Mada je na jednom spomeniku na Novom groblju iz 1860. godine zapisano ime Mašinka.
- Tek od novijeg doba masovnije se čuju svetovna strana imena. Od devetnaestog veka naročito je prisutan ruski uticaj. Iz ruskog su na primer kod nas stigla imena Aleksandar, inače grčkog porekla (prvi ga je Karađorđe dao svome sinu po ruskom caru) i Olga (po ruskoj kneginji, isto što i skandinavsko Helga). Poslednjih decenija sve je veći uticaj medija. Snežana je iz Grimove bajke i Diznijevog filma, Lara iz "Doktora Živaga"... - podseća profesor. Uostalom mnogi će se setiti Silvana, Sebastijana, Sandokana koji su se rodili u našim porodilištima u vreme čuvenih serija ili Žaklina, koje podsećaju na Kenedijevu damu.
Uz ime neke osobe svakako podrazumeva se i prezime. Doduše neki ga menjaju sami da bi zvučalo umetnički, najčešće se to radi udajom, ženidbom, dodavanjem supružnikovog.
- Prezimena su kod Srba relativno mlada pojava - napominje istraživač. - Sreću se tek od poznog srednjeg veka i to kod plemićkih porodica, ali je sve do oslobođenja od Turaka preovlađujući običaj bio da se sin označava po ocu: Milutinov sin zvao se Petar Milutinović, a njegov sin Ratko Petrović. Tek su administrativne potrebe u obnovljenoj državi stale na put toj praksi, primoravši unuka da preuzme od oca ime po dedi i prenese ga dalje na svoje potomke. Tako su se ustalila prezimena, od kojih su prema tome najveći deo po poreklu nazivi po ocu, tzv. patronimici. Drugu veću grupu čine tzv. etnici, nazivi po mestu porekla kao Golijanin, Podunavac, Budimlija. I najzad, mnoga prezimena postala su od nadimaka, bilo po zanimanju (Kovač, odatle Kovačević), ili podsmešljivih, npr. Zec, katkad, naročito po zapadnim krajevima, i vulgarnih (Guzina).
- Nadimci mogu imati najrazličitiju motivaciju, po fizičkim ili psihičkim osobinama, životnim (ne)zgodama i okolnostima. Na primer, Zec su mogli prozvati nekoga sa zečjom usnom, ili plašljivca, Švaba plavog čoveka ili nekog ko je gastarbajtovao u Nemačkoj, Madžar - Srbina došljaka iz Vojvodine. Često se u nadimke pretaču imena na bilo koji način popularnih osoba. Mislim da i dan-danas u svakom srpskom gradu ima po jedan Čombe, po zloglasnom premijeru Konga - Leopoldvila sredinom šezdesetih godina prošlog veka - kaže profesor dr Aleksandar Loma.
[objavljeno: ]
