Izvor: Politika, 20.Sep.2014, 16:04 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Krupanj nije zaboravio Ribnikare
U Domu kulture „Politika” juče je otkrivena spomen-ploča braći Vladislavu i Darku, osnivačima i prvim urednicima našeg lista
Krupanj – Osnivač „Politike” i rezervni kapetan Vladislav Ribnikar bio je teško ranjen u okolini Pecke, u krvavoj bici na Rožnju, najvišoj koti na Sokolskim planinama. Izdiktirao je pismo svom bratu Darku, obaveštavajući ga o svom ranjavanju i moleći ga da se ne brine.
Osnivači i urednici „Politike” navikli su na rane. >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << Obojica su krvarili i u Balkanskim ratovima.
Darko nikada nije pročitao bratovo pismo. Poginuo je u okolni Bele Crkve. Sahranjen je u crkvenoj porti. Pismo se vratilo Vladislavu, ali ga on nikada nije primio. Dok je ono putovalo Rađevinom, opustošenom i okrvavljenom bitkama prsa u prsa između snaga austrougarske Šeste i srpske Prve i Treće armije, Vladislav je umro. Braća Ribnikar su podlegli ranama dan za danom, ne znajući za sudbinu onog drugog.
Na stogodišnjicu obeležavanja Velikog rata, bitke na Drini i boja na Mačkovom kamenu, koji se smatra najkrvavijim sukobom na početku velikih operacija austrougarske vojske koju je predvodio glavnokomandujući balkanskih snaga Fon Poćorek, juče je u holu Doma kulture „Politika” otkrivena spomen-ploča braći Ribnikar. Pored spomen-ploče koju je otkrio predsednik opštine Krupanj Rade Grujić, postavljen je i potresan tekst Isidore Sekulić, objavljen u „Politici” neposredno po pogibiji Vladislava i Darka.
Spomen kosturica crkve u Krupnju
Krupanj je u ovoj herojskoj godini, kada se obeležavaju stogodišnjica bitke na Drini i sedam decenija oslobođenja Krupnja od nacista, postao ukleta varoš. Grad koji je doživeo burnu istoriju u Prvom i Drugom svetskom ratu, zadesile su nezapamćene elementarne nepogode. Na varoš u pitomoj dolini, obrušili su se i nebo i zemlja sa okolnih brda, a četiri pitome rečice toliko su podivljale sredinom maja, da su dobile iskonsku snagu Drine.
Kuće su okrenute naopačke. Neke su nestale i nijedan forenzičar ne može da otkrije gde su završile.
– Nekoliko kuća meštana je zaista nestalo. Jedan od njih čak nije stigao ni da ikonu iznese iz kuće – kažu direktor biblioteke „Politika” Perica Jovanović i jedan od potomaka ratnika sa Mačkovog kamena Dragan Grujić.
Posmatram ploču posvećenu braći Ribnikar. Bili su ugledni i moćni ljudi onog vremena. Razmišljam, da li bi danas neki bogati medijski magnat u slučaju ratne nevolje, otišao, poput Vladislava i Darka, kao dobrovoljac na prvu liniju fronta, svestan da ima male šanse da preživi, ili bi privatnim avionom, već bio na nekom dalekom mestu.
Bilo je to drugačije vreme. U kripti Crkve Svetog vaznesenja gospodnjeg, posvećenoj palima na Mačkovom kamenu otvorena je nova postavka spomen-kosturnice. Crkva je dobila novo ruho freskopisanjem profesora Gorana Janićijevića sa Akademije za freskopisanje i konverzaciju SPC.
Posle jednog veka, otkrivena je i spomen-ploča potpukovniku Dušanu Puriću, legendarnom komandantu Četvrtog puka prvog poziva koji je, predvodeći u jurišu svoje Užičane, poginuo na Mačkovom kamenu 22. septembra 1914. godine.
Crkva svetog Vaznesenja
Ostala je zapisana njegova naredba pre odsudnog juriša:
– Vojnici, mi smo došli ovde da ginemo za otadžbinu! Komandiri ispred svojih vodova i četa! Komandanti ispred svojih bataljona, a ja ću ispred svih vas! Juriš, za kralja i otadžbinu!
Pored potpukovnika Purića, u jurišima su poginula još četiri komandanta puka, 17 komandanata bataljona i više od 100 drugih srpskih oficira.
– Jurišalo se kroz maglu koja je bila je toliko gusta, da je jedino oružje na mačkovom kamenu bio bajonet – priča Grujuć dok obilazimo spomen-kosturnicu koja je, pored one u Lazarevcu, jedinstvena po tome što su u njoj sahranjeni posmrtni ostaci i srpskih i neprijateljskih vojnika.
Lobanje i jednih i drugih sada počivaju zajedno, u kripti, pored ikone Svete bogorodice.
– To je primer viteštva srpskog naroda i srpskog vojnika – priča Grujić.
U starom zdanju crkve iz 1842. godine, za vreme boja na Mačkovom kamenu, nalazilo se glavno previjalište za ranjenike. Jedna od bolničarki bila je poznata slikarka Nadežda Petrović.
Kada se oglase zvona hrama, malo njih zna da i ta polifonija sadrži sve kontroverze srpske istorije: zajedno zvone zvona dinastija Obrenović i Karađorđević. Obrenovići su poklonili zvono staroj crkvi, dok je zvono dinastije Karađorđević, poklonjeno sagrađenoj spomen crkvi 1936. godine.
Krupanj je posetio kralj Petar Prvi Karađorđević 1904. godine, kao i njegov sin kralj Aleksandar Prvi, neposredno pred odlazak u Marsej. Zvono Obrenovića zvonilo je za njega!
Prošlost ne miruje u Krupnju. Pre šest dana obnovljeno je zaboravljeno groblje poginulim ranjenicima Trećeg puka drugog poziva Moravske divizije. Poginuli su u jednom trenu od neprijateljske artiljerije, nemoćni da se pomere sa nosila. Njih 73 je raskomadano, a potom sahranjeno u zajedničkoj grobnici. Preživeo je slučajno samo bolničar. Zvao se M. Milutinović. On je i ostavio svedočanstvo o tom masakru. Kada se vratio iz Albanije, podigao je skromno spomen-obeležje, sada uređeno kako dolikuje tim neznanim junacima sa Mačkovog kamena.
Da li će buduće generacije zaboraviti ova obeležja?
– Neka deca brinu o njima, sa željom da nemaju nijedno novo spomen-obeležje, nijedno novo groblje i nijedan novi rat – kaže Grujić.
Krupanj se zaista ne stidi nijednog događaja iz svoje istorije. On jednako slavi heroje sa Mačkovog kamena i junake narodnooslobodilačke borbe. Krupanj je prvi oslobođeni grad u okupiranoj Srbiji 1941. godine. Zloglasna nemačka 342. divizija spalila je zbog toga grad do temelja. Iz tog vremena u Krupnju ostala je samo spomen-crkva palih na Mačkovom kamenu, zgrada apoteke koja je bila u vlasništvu Nemca i bolnica, zadužbina Nikole Spasića.
Streljanim građanima Krupnja podignuto je dostojno spomen-obeležje. Najmlađi streljani je imao 14 godina, a najstariji ubijen sa Karađorđevom zvezdom na grudima.
Sada je centralna ulica šetalište, kojom deca trče uličnu trku, povodom Dana oslobođenja od fašista. Ulica se zove Maršala Tita. Nijedan deo svoje istorije, Krupanj nije zbrisao. Ali je Srbija, izgleda, zaboravila Krupanj.
Aleksandar Apostolovski
objavljeno: 20.09.2014.
