Izvor: RTS, 28.Jan.2015, 08:56 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Crkvena otvaranja i zatvaranja
Jovan Vraniškovski, poglavar Pravoslavne ohridske arhiepiskopije SPC, već četiri godine je u pritvoru Idrizovo u Skoplju. Istovremeno, skoro četiri decenije traje spor između Srpske i kanonski nepriznate Makedonske pravoslavne crkve. Da li je sudbina vladike Jovana slika odnosa između dve crkve i da li se može očekivati rešenje crkvenog spora?
Kliment i Naum, učenici Ćirila i Metodija, na Ohridskom >> Pročitaj celu vest na sajtu RTS << jezeru u Makedoniji nekada su širili hrišćansku veru. Deset vekova kasnije, u Ohridu će doći do velikog pravoslavnog raskola. Makedonska pravoslavna crkva proglasiće samostalnost od Srpske pravoslavne crkve, što za sada neće priznati nijedna pravoslavna crkva u svetu.
A u poslednje četiri godine u pritvoru u Skoplju je poglavar Pravoslavne ohridske arhiepiskopije, koja je pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve.
"Pravoslavna ohridska arhiepiskopija je danas stavljena van zakona, a to znači da vlasti u Skoplju izbegavaju i da je registruju", kaže verski analitičar Jovan Janjić.
Dvadesetih godina 20. veka, Carigrad priznaje Srpskoj pravoslavnoj crkvi jurisdikciju u Makedoniji. Za vreme Drugog svetskog rata, Bugari okupiraju Makedoniju, a Bugarska crkva prisvaja manastire i stvara drugačiju crkvenu organizaciju. Takav raspored eparhija kasnije prihvataju i komunističke vlasti. A u martu 1945, u Ohridu je formiran inicijativni odbor za autonomnu crkvu u Makedoniji.
"Već u oktobru, Tito im na jednom prijemu daje podršku rešenju nacionalnog pitanja u Makedoniji, koji, pored državnog – jer je Makedonija sada republika – treba da zaokruži celu stvar i da crkva u okviru toga bude samostalna", ističe Radmila Radić iz Instituta za noviju istoriju.
Želja za autonomijom polako je prerastala u želju za potpunom nezavisnošću. Takvi zahtevi su najpre stavljeni pred patrijarha Gavrila Dožića, koji se 1946. vratio u zemlju. Posle njegove smrti, Makedonci isto traže i od patrijarha Vikentija, sve do njegove smrti 1958. godine. Sve to vreme, Savezna komisija za verske poslove preti prekidom finansiranja SPC, ako se ne prizna Makedonska crkva.
"Čak jedan autor kaže da je MPC jugoslovensko čedo, čedo socijalističke Jugoslavije i da je to bila na neki način strategija da se Makedonci sačuvaju u Jugoslaviji", navodi Radićeva.
Na čelo srpske crkve 1958. dolazi patrijarh German, a iste godine u Ohridu Crkveno-narodni sabor proglašava autonomiju Makedonske pravoslavne crkve. Jedina veza sa Beogradom je zajednički patrijarh. Tako će ostati sve do novog sabora 1967. godine i konačnog raskola.
Ko je oborio Niški sporazum
Danas, skoro pola veka kasnije, Makedonsku pravoslavnu crkvu ne priznaje nijedna od 14 pravoslavnih crkava u svetu. Srpska i Makedonska pravoslavna crkva nisu imale nikakav kontakt sve do devedesetih godina, kada je pitanje raskola pokušao da reši patrijarh Pavle. Međutim, bez uspeha, sve do 2002. godine. Tada su episkopi SPC i ovlašćeni episkopi Makedonske crkve potpisali takozvani Niški sporazum. On je, u suštini, predviđao vraćanje na stanje iz 1958. godine.
"Da Ohridska arhiepiskopija ima svoj Sinod, da sami biraju svoje vladike, da istovremeno biraju svog poglavara, arhiepiskopa Ohridske arhiepiskopije, koga bi potvrdio da Sveti arhijerejski sabor SPC i njegova dužnost je jedino da na liturgiji pominje patrijarha srpskog", objašnjava Jovan Janjić.
Političkim rečnikom rečeno – to je bila formula "više od autonomije, manje od nezavisnosti". Međutim, kada su se episkopi vratili u Skoplje, iz Makedonske pravoslavne crkve su poručili da oni nisu potpisali nikakav sporazum i da je to bio samo radni dokument. Tako je prvi dogovor dve crkve posle gotovo četiri decenije propao.
"Ko ga je oborio? Ne Makedonska crkva – ona je bila manje-više zadovoljna – nego masa, mediji, političari, sitne duše, govorili su: 'Evo, potpisuju popovi ono što ne odgovara, nisu dobili autokefaliju'", kaže verski analitičar Živica Tucić.
Patrijarh Pavle posle toga poziva jerarhe u Makedoniji da stupe u kanonsko jedinstvo sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Pozivu se odazvao samo mladi vladika Jovan Vraniškovski, koji će kasnije postati poglavar Pravoslavne ohridske arhiepiskopije, pod jurisdikcijom SPC.
Vraniškovski će postati i najpoznatiji zatvorenik iz crkvenog sveta na Balkanu. Od 2003. do danas osuđivan je šest puta po raznim osnovama: zbog krštenja deteta u crkvi koju kontroliše MPC, preko optužbi za izazivanje nacionalne i verske mržnje, do optužbi za proneveru crkvenog novca dok je bio u Makedonskoj pravoslavnoj crkvi.
Vlasti u Skoplju odbijaju da registruju Pravoslavnu ohridsku arhiepiskopiju, koju vodi Jovan. Sve manastire u Makedoniji kontroliše Makedonska pravoslavna crkva, a vernici Pravoslavne ohridske arhiepiskopije okupljaju se po privatnim stanovima u Skoplju, Kumanovu, Ohridu, Bitolju.
"Dešavalo se da vernici Ohridske arhiepiskopije podignu svoj verski objekat, kao što je bilo u selu pored Bitolja, gde je na imanju roditelja episkopa Jovana podignut manastir Jovana Zlatoustog. Međutim, neki maskirani napadači su došli u toku noći i porušili taj manastir", kaže Jovan Janjić.
Oslobađanje vladike Jovana preduslov za pregovore
Srpska crkva suđenje Vraniškovskom smatra političkim. U ceo slučaj se umešala i Ruska pravoslavna crkva, koja je obećala da će posredovati i u puštanju vladike Jovana na slobodu i u rešavanju crkvenog spora. Pomoć je ponudio i srpski predsednik Tomislav Nikolić. Međutim, čak i da vladika Jovan bude pušten, verski analitičari su skeptični da će do nekog pomaka uopšte doći.
"Šta je cilj pregovora, oko čega pregovarati? Beograd je uvek govorio: 'Ne možemo vam dati autokefaliju', a Skoplje bi uvek reklo: 'Ne možemo prihvatiti ništa manje od autokefalije'", naglašava Živica Tucić.
Ipak, u Makedonskoj crkvi su potpuno svesni jedne činjenice: čak i kad bi Srpska pravoslavna crkva pristala da Makedoncima prizna autokefalnost, to ne bi uradila nijedna grčka crkva zbog imena "makedonska".
"Ovo može da se produži, ako nema dobre volje i razumevanja, i ako se ne prave kompromisi, na još pedeset ili sto godina", poručuje Radmila Radić.
A kad je reč o vladici Jovanu, on do daljeg ostaje u pritvoru. Makedonska crkva je čak poslala zamolnicu državnim vlastima, upravnik zatvora Idrizovo bio je spreman da ga pusti na uslovnu slobodu, ali se u poslednji čas tom usprotivio makedonski tužilac navodeći da bi vladika dok je na slobodi mogao da utiče na svedoke.
"Meni je žao sudbine Vraniškovskog. On je morao i nekada da razmisli – da u balkanskim uslovima sudbina čoveka može da bude jako surova, da se poigra sa njim. Jednostavno, on je žrtva svih na neki način, on zaslužuje slobodu", zaključuje Živica Tucić.
Ta sloboda je prvi uslov da Srpska pravoslavna crkva o bilo čemu počne da pregovara s Makedoncima. Svesni su toga i u Skoplju i u Ohridu, jednom od najvažnijih mesta u istoriji hrišćanstva na Balkanu. Kao da se jedno pravilo nije promenilo još od vremena Klimenta i Nauma. Jedan crkveni korak ponekad može da traje i čitavu večnost.
