Izvor: Politika, 12.Okt.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Česi u Beogradu
Kulturno-prosvetno društvo Čeha i Slovaka u Beogradu obeležava 120 godina postojanja
Formirano pre 120 godina, Kulturno-prosvetno društvo Čeha i Slovaka u Beogradu danas broji 58 članova, čije se aktivnosti odvijaju u skučenom prostoru nekadašnjeg Čehoslovačkog doma u Ulici Svetozara Markovića 39. Uprkos nazivu, ono je od početka okupljalo gotovo isključivo Čehe.
Kada je četvorospratno zdanje Čehoslovačkog doma bilo otvoreno 28. oktobra 1928. godine, >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << na desetogodišnjicu osnivanja Čehoslovačke Republike i na četrdesetogodišnjicu osnivanja Društva, svečanosti su prisustvovali mnogi uglednici, uz ostale i zastupnik vlade Čehoslovačke Jan Šebu, jugoslovenski ministar prosvete Milan Grol, predsednik SANU Slobodan Jovanović, predsednik beogradske opštine Kosta Kumanudi, a izaslanik kralja Aleksandra Karađorđevića bio je generalštabni potpukovnik Zelenika.
U to vreme, na čelu Društva nalazio se Rihard Škarka, zamenik direktora Praške banke u Beogradu. Ova finansijska ustanova je imala odlučujuću ulogu u gradnji Doma, a velika novčana pomoć pristigla je i iz Čehoslovačke.
Sagrađen na jedanaest ari placa, Čehoslovački dom je imao veliku salu sa binom, bife, restoran i biblioteku, kao i stanove za učitelje, jer je u ovom zdanju počela s radom i Češka osnovna škola.
Po rečima Vuka Petrovića, današnjeg predsednika Kulturno-prosvetnog društva Čeha i Slovaka u Beogradu, otvaranje Doma bio je najznačajniji događaj u istoriji Društva. U ono vreme brojalo je oko 270 članova, a Dom je vrlo brzo postao omiljeno mesto okupljanja, ne samo Čeha, već i Beograđana, jer su tu organizovane razne manifestacije, priredbe i velelepni balovi.
Kada je osnivano, 28. oktobra 1888. godine, Društvo je nosilo naziv Češko društvo Lumir u Beogradu.
Od Vuka Petrovića saznajemo da je Lumir bilo ime pevača koji je u 15. veku pevao češku epsku narodnu poeziju u desetercu. Zbog strukture tih pesama ima i tumačenja da su ih pisali srpski kaluđeri izbegli iz Srbije pred Osmanlijama.
Česi su, inače, počeli da pristižu u Srbiju u većem broju posle 1848. godine, u potrazi za boljim životom i većom slobodom, jer je Srbija u to vreme, osim Rusije, bila jedina slobodna slovenska zemlja, a bili su joj neophodni stručni radnici svih profila.
Među prvima su stigle češke zanatlije, a onda bankari, industrijalci, lekari, arhitekte i umetnici. Najviše ih se skrasilo, što je razumljivo, u Beogradu, ali su nastanjivali i varošice u Pomoravlju i istočnoj Srbiji.
Društvo Lumir je osnovano u hotelu „Bajloni” kod beogradske železničke stanice, gde su bile njegove prostorije sve do 1914. godine. Do tada je najveći broj pristiglih Čeha već primio srpsko državljanstvo i prešao u pravoslavlje, a u Prvom svetskom ratu mnogi članovi Društva dali su život za slobodu nove domovine.
U toku rata je stradala celokupna arhiva Društva, a njegovo rukovodstvo bilo je prinuđeno da i arhivu nastalu u periodu od 1918. do 1941. godine spali dan pre nego što su nemačke trupe ušle u Beograd.
Od raspada i okupacije Čehoslovačke 1939. godine, u Beograd i Srbiju stiglo je, naime, mnogo izbeglica, čijem zbrinjavanju je Društvo posvećivalo najviše energije. Brojne izbeglice, među kojima je bilo mnogo Jevreja, smeštene su upravo u zgradu Čehoslovačkog doma, što je dodatno uticalo na spaljivanje arhive Društva.
Tokom Drugog svetskog rata okupator je Čehoslovački dom pretvorio u Nemačku školu, a po odmah po okončanju rata, društvo je obnovilo rad. Već 1946. startovala je Češka osnovna škola koju je te i naredne godine pohađala i Jana Marija Korbelova, poznatija kao Madlen Olbrajt, jer je njen otac bio tada ambasador Čehoslovačke u Beogradu.
Iako su do 1950. godine mnogi Česi napustili Beograd i Srbiju iz straha od komunizma, ipak je 1949. zabeležen najveći broj članova Društva (556). Potom njihov broj opada, finansijska situacija postaje sve teža, a 1964. godine Čehoslovački dom je nacionalizovan. Društvu starom 120 godina ostavljeno je samo stotinak kvadratnih metara prostora, u kome se danas obavljaju sve njihove aktivnosti.
O bogatoj i burnoj istoriji Kulturno-prosvetnog društva Čeha i Slovaka u Beogradu uverljivo svedoči i izložba koja je nedavno otvorena u Međunarodnom kulturnom centru (Terazije 26) u Beogradu.
Sl. Kljakić
[objavljeno: 13/10/2008]
