Izvor: Politika, 28.Mar.2013, 13:31 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Martovski puč u objektivu prvog srpskog fotoreportera
Opština Savski venac na bilbordu prikazala jedinu originalnu poznatu fotografiju protesta i smene vlasti 27. marta 1941. u koloru, a autor snimka je Rista Marjanović
Sećanje na jedan od najburnijih datuma u savremenoj istoriji prestonice i cele Jugoslavije i Srbije – 27. mart 1941. obeležilo je javno prikazivanje jedine poznate originalne fotografije u boji. Na njoj je ovekovečen detalj sa beogradskih ulica na dan kada su organizovane demonstracije i vojni udar koji je izazvao >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << smene regenta i kneza Pavla Karađorđevića, pad vlade Cvetković–Maček i odbijanje saradnje sa Trojnim paktom.
Najmoderniju sliku masovnog protesta, posle kojeg je na vlast doveden maloletni kralj Petar Drugi Karađorđević, a na čelo Ministarskog saveta general Dušan Simović zabeležio je Rista Marjanović.
– Na snimku koji smo predstavili na velikom bilbordu u Ulici kneza Miloša je grupa oficira pučista koja u jutarnjim časovima 27. marta stiže u Generalštab. Kadar na bilbordu je reprodukcija originalne fotografije Marjanovića koja se nalazi u arhivi njegove porodice, a snimak su ustupili sin i unuka autora Dragan i Zorana Vojnović – naglašavaju u opštini Savski venac i dodaju da je Marjanović i sam živeo na teritoriji ove lokalne samouprave.
Namera im je bila da obeleže ne samo datum kada su svrgnuti potpisnici sporazuma sa nacističkom Nemačkom, fašističkom Italijom i Japanom, već i da podsete na događaje koji su usledili, kao što je Hitlerovo bombardovanje Beograda 6. aprila 1941, bez obzira na to što je prestonica proglašena otvorenim gradom.
– Osim snimka od 27. marta na posebnim mestima na zgradi opštine istaknuto je i još nekoliko autentičnih i do sada potpuno nepoznatih kolor snimaka Beograda iz 1939. i 1940. koje je zabeležio Rista Marjanović. Na taj način istovremeno obeležavamo celokupnu uspomenu na iščezlu epohu snažnog razvoja Beograda pred Drugi svetski rat – ističe Branimir Gajić, član opštinskog veća Savskog venca.
Osim istorijskih događaja i scena koje prikazuju glavni grad u prelomnim trenucima pred nemačku okupaciju, prikazivanje kolor kadrova starih više od sedam decenija prilika je i da se javnost podseti i njihovog tvorca, jer se Rista Marjanović smatra prvim srpskim profesionalnim fotoreporterom. Uz to ostao je dosledan protivnik okupacije u oba svetska rata – i protiv „centralnih” sila i protiv sila „osovine”.
Rođen je u Šapcu 1885. godine i već pre 1912. postao je dopisni saradnik evropskog izdanja „Njujork heralda”, čiji je centar bio u Parizu, kao i urednik za ilustracije u ovim novinama. Od 1912. sa početkom Prvog balkanskog rata otišao je na front kao izveštač kojeg je angažovala srpska Vrhovna komanda. Tada je počeo period u kojem je Marjanović stvorio mnoštvo slika neprocenjive dokumentarne vrednosti, a njegove kadrove, ali i pisane izveštaje objavljuju novine širom Starog kontinenta. Snimao je sve ključne srpske operacije u Prvom svetskom ratu, od bitaka na Ceru i Kolubari, preko povlačenja kroz Albaniju do Solunskog fronta. Vrhovna komanda u Francusku ga je poslala 1915. sa zadatkom da objavljuje scene sa bojišta u Srbiji, pa je pre povratka na balkansko ratište kod Soluna, u Parizu održao izložbu. Dela su mu kasnije prikazana i u Ujedinjenom kraljevstvu i SAD.
U međuratnom dobu Marjanović je radio u agenciji „Avala”, Centralnom pres-birou i odeljenju za štampu Ministarstva spoljnih poslova.
Posle okupacije Jugoslavije u aprilu 1941. odbio je da sarađuje sa Nemcima i Nedićevom vladom i nastavio da snima u tajnosti. U oktobru 1945. među prvima je zabeležio ulazak partizana u tek oslobođeni Beograd, da bi posle toga radio u agenciji Tanjug.
Preminuo je u Beogradu, dan posle 28. godišnjice Hitlerovog bombardovanja prestonice iz 1941. – 7. aprila 1969.
------------------------------------------------------------------
Od leta braće Rajt do zabranjenih dvoboja
Rista Marjanović bio je učenik Srpske crtačke i slikarske škole, ali je istovremeno pohađao fotografski zanat kod majstora Milana Jovanovića. Ovaj Šapčanin tu stiče osnovna znanja koja su mu omogućila da u slici zabeleži neke od najvažnijih događaja s početka 20. veka. Prisustvovao je prvim letovima braće Rajt, krunisanju kralja Petra Prvog Karađorđevića, važnim okupljanjima na engleskom dvoru. U ratne operacije se uključio na poziv Dragutina Dimitrijevića Apisa, tadašnjeg šefa Obaveštajnog odseka Operativnog odeljenja Glavnog đeneralštaba (u Prvom svetskom ratu od Glavnog đeneralštaba formiran je Štab Vrhovne komande).
Marjanović je osim bojeva i velikih okršaja fotografisao i zabranjene dvoboje, ali i sportske priredbe i druga dešavanja.
---------------------------------------------------------------
Hronologija događaja neposredno povezanih sa 27. martom 1941:
– 25. marta predsednik vlade Dragiša Cvetković i potpredsednik Vlatko Maček potpisuju protokol o saradnji Jugoslavije i Trojnog pakta
– 27. marta održane su demonstracije i izveden vojni puč
– 5/6. aprila počinje nemačka ofanziva na Jugoslaviju (šifrovani naziv „Direktiva 25”), kada je bombardovan i Beograd
– 10. aprila Nemci ulaze u Zagreb, a na jugu i jugoistoku zemlje njihov prodor iz Bugarske izaziva rasulo jugoslovenskih trupa
– 13. aprila Nemci probijaju poslednju liniju odbrane Beograda i osvajaju prestonicu
– 17. aprila Hitlerove trupe i njihovi saveznici završavaju operacije, a Jugoslavija kapitulira
Nikola Belić
objavljeno: 28.03.2013.
