Izvor: Politika, 28.Maj.2008, 23:37 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Odoleli požarima i zatiranju
U ratovima od 1876. do 1945. godine stradala je dragocena arhivska građa, ali je zaječarski Arhiv u proteklih 60 godina popunio mnoge praznine
Zaječar – Sasvim skromna svečanost zaječarskih arhivara i njihovih gostiju bila je, ovih dana, u neskladu sa ulogom koju ova institucija ima u kulturi i istoriji Timočke krajine već punih šest decenija. Na velikim mukama, u posleratnom haosu, bila je 14. aprila 1948. godine, na dan osnivanja, Radmila Bajo, prvi >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << direktor ove ustanovekoja se tada zvala Arhivsko središte, osnovano za devet timočkih srezova. Radmila Bajo bila je očajna zbog saznanja da su, u periodu od 1876. do 1945. godine, turski, bugarski i nemački zavojevači potpuno uništili 136 fondova, a sačuvan je bio tek samo 161 fond.
U minulih 60 godina mnoge praznine su popunjene (Arhiv danas ima 3.000 metara arhivske građe sa 480 fondova i zbirki i 520 registratura), a aktuelni direktor ove ustanove Nadežda Pedović s ponosom ističe da je Istorijski arhiv „Timočka krajina” dobitnik najvećeg staleškog priznanja „Zlatna arhiva”, da je poslovanje u njemu potpuno kompjuterizovano, a građa filmovana i digitalizovana. Već tri godine ova zaječarska kuća kulture nalazi se i na Uneskovom sajtu kulturnih institucija, gde su dospeli još samo Arhiv Pančeva i Istorijski arhiv Srbije.
Očuvani koreni naroda
Zaječarske arhivare kao da motiviše i to što je arhitektonsko zdanje zgrade u kojoj rade jedno od najlepših u Timočkoj krajini. U neskladu sa tugaljivom hronikom institucije i njenih dokumenata. Okupatori su se trudili zdušno da unište svaki pisani trag o timočkom življu i njegovom dugom trajanju na ovom prostoru, na ovoj opasnoj vetrometini i raskrsnici. Tuđini su uvek, najpre, palili arhive pa potom ubijali i proganjali ljude – od najmanjeg timočkog sela, do nahijskih i oblasnih sedišta.
Žalosno stanje fondova i arhivske građe potpuno je utvrđeno tek prvim popisom 1950. godine, dve godine nakon osnivanja Arhivskog središta, preteče današnjeg Arhiva. Utvrđeno je da su najveći deo građe, između 1941. i 1945. godine, popalili Nemci i Bugari. Kao i u Prvom svetskom ratu, zavojevači su ponovo, ali sada još temeljnije, nastojali da unište korene ovog naroda i sve tragove o njegovom trajanju. Bugari su sprovodili bugarizaciju i tako što su u toku rata zasnovali i vodili administraciju na bugarskom jeziku. Srećom, dobar deo građe o ovom razdoblju sačuvan je u beogradskim arhivama i njima se danas služe istraživači sa timočkog područja.
Koreni trajanja Timočana očuvani su i raznim drugim dovijanjima, najčešće otkupom. Tako su dobro popunjene i zbirke o Timočanima Nikoli Pašiću i Đorđu Genčiću, značajnim akterima savremene srpske istorije. Otkupljeno je i dosta starih vrednih knjiga kojima je dobro popunjena ovdašnja arhivska biblioteka.
Na osnovu prikupljene građe objavljeno je 50 knjiga, a na štampanje čeka još dosta rukopisa. Među tim rukopisima je i onaj čiji je autor engleski oficir Džasper Rutem. Njegova buduća knjiga zove se „Izbegavanje borbe” i svedoči o doživljajima engleske vojne misije koja je godinu dana (od sredine 1943. godine) provela među četnicima Draže Mihailovića u Kučajskim planinama. Na objavljivanje čeka i rukopis knjige svih popisa stanovništva u Timočkoj krajini – od 1834. do 1990. godine, koju je priredio Ljubodrag Popović, penzionisani arhivski savetnik u Arhivu Srbije.
Kraj seobama
U zaječarskom Arhivu čuvaju se i 42 vredna dokumenta o Nikoli Pašiću do kojih je svojevremeno došao Đorđe Radenković, novinar „Politike”. Posthumno je objavljena i Radenkovićeva knjiga „Pašić i Srbija”.
Dugo se zaječarski Arhiv seljakao od jedne do druge nenamenske zgrade. Najpre je bio smešten u zgradi današnjeg Narodnog muzeja, a konačno je pravi smeštaj dobio 1979. godine. Tadašnji direktor Arhiva Svetomir Petrović (umro 1996. godine) uspeo je da izdejstvuje da se izuzetno lepa građevina u stilu stare građanske arhitekture otkupi od potomaka predratnog vlasnika rudnika„Bogovina” i preuredi u prostor za smeštaj arhivske građe.
Petrovićev naslednik Bora Dimitrijević sagradio je novi veliki depo uz staru zgradu Arhiva, a u tu gradnju upotrebljen je i deo samodoprinosa građana Zaječara namenjen komunalnom uređenju grada.
Sada retko koji arhiv u Srbiji ima tako dobre uslove za smeštaj i čuvanje arhivske građe. Arhiv ima i dobru opremu i dobre stručnjake. Nedavno je dobio i savremenu galeriju za izložbe i promotivne skupove, ove godine biće obnovljen krov i potkrovlje. Konačno, završen je i Vodič kroz arhivsku građu, koji će biti od velike koristi istraživačima. U ovoj jubilarnoj godini biće i novih izdanja knjiga i novih izložbi.
U štampi se nalazi i peti broj arhivskog godišnjaka „Arhivsko nasleđe” (izlazi od 2003. godine), a do kraja ove godine biće održan i naučni skup o Aci Stanojeviću, istaknutom radikalskom prvaku iz Knjaževca, dugogodišnjem saradniku Nikole Pašića.
Stojan Todorović
[objavljeno: 29/05/2008]
