Izvor: Politika, 05.Jan.2010, 23:05 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Zagonetni kivot u crkvi manastira Stjenik
Istoričar Miloš Timotijević dokazuje da sveti Jovan Stjenički nije ni postojao, dok iguman German Avakumović ističe da valja uvažiti činjenicu da narod poštuje mošti koje počivaju u manastirskoj bogomolji
Čačak – Iz izvora Svetinja, kod manastira Stjenik na planini Jelici, po drevnom narodnom verovanju teče isceliteljska voda. Oni koji ovde dolaze veruju i da će im pomoći i čudotvornost moštiju svetog Jovana Stjeničkog, koje su pohranjene u manastirskoj >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << bogomolji.
No, u vezi sa pomenutim moštima, čačanski istoričar Miloš Timotijević u svojoj studiji „Manastir Stjenik pod Jelicom – stvarna i izmišljena tradicija" tvrdi da sveti Jovan Stjenički nije ni postojao, odnosno da je njegovo žitije izmaštano.
U polemici koja se povodom te teze zapodenula oglasio se German Avakumović, iguman obližnjeg manastira Ježevica, upitavši se:
„A šta ako je u Stjeniku stvarno grob svetog Jovana Stjeničkog? Ako nema istorijskih dokaza za to, ne znači da nije istina. Ako nije sveti Jovan, hajde onda da otkrijemo ko je u tom kivotu."
Inače, istoričar Timotijević je svoju studiju zajedno sa stavovima monaha Germana uvrstio u knjigu „Vek sumnje", koju je lane objavio Narodni muzej u Čačku.
– Istorijski izvori o Jovanu Stjeničkom, njegovom životu, stradanju i moštima, potpuno su nepouzdani, kontradiktorni, a za jedan deo dokaza je utvrđeno da su zapravo falsifikat – ocenjuje Timotijević, dodajući da je presudnu ulogu u stvaranju „kulta Jovana Stjeničkog" imao sveštenik Milisav Protić Gučanin (1910–1979) koji je u podjeličkoj parohiji službovao od 1937. do 1955. godine. Protić je objavio niz tekstova o istoriji Stjenika, u kojima je ustoličio podatke da je manastir podignut 1337, te da je sveti Jovan Stjenički rođen oko 1382, a da su ga Turci pogubili 1462.
Avgusta 1940. godine, u beogradskoj štampi je objavljena vest o prepokrivanju „manastira Svetog Jovana Stjeničkog", a u tekstu su pomenute i svečeve čudotvorne moći.
Timotijević pak svojim argumentima osporava oslonce svetačkog žitija. Jedan je nađen u zapisu na zidu proskomidije (deo oltara), otkrivenom tek 1951. godine, kada je obnavljana crkva u obližnjoj Ježevici. Neki pop Ilija, navodno 1474. godine, na nadvratku je uklesao svoju belešku o stradanju „kir Jovana".
– Paleografskom analizom natpisa utvrđeno je da je uklesan tek u 19. ili možda čak u 20. veku. Sveštenik Protić je, zatim, vreme nastanka manastira odredio na osnovu jednog zapisa iz „Ježevičkog četvorojevanđelja", pošto ta knjiga zbilja potiče iz 14. veka. Ali, pomenuti zapis načinjen je na istrgnutim listovima knjige i sazdan je na crkvenoslovenskom jeziku iz 18. i 19. veka, što znači da je znatno mlađi. Na kraju, nikada nije pouzdano utvrđeno čije se mošti čuvaju u sarkofagu manastirske crkve – objašnjava Timotijević, podsećajući i na jednu studiju Leontija Pavlovića iz 1965. u kojoj je Jovan Stjenički svrstan u pustinjake i u odeljak u kome raspravlja o 38 lokalnih kultova koji nisu opštepriznati, jer često nemaju sve potrebne odlike: žitije, mošti, ikone i čuda.
Timotijević ne osporava „stjenička čuda", ali navodi da Jovan može biti „samo kandidat za sveca" jer ga ni Srpska pravoslavna crkva nije proizvela u taj status.
German u svojoj poslanici „otpozdravlja" Timotijeviću („Vi ste uradili baš ono za šta optužujete Milisava, ’pretpostavili’ ste svoju istinitu tradiciju sa još manje dokaza od njega"), i navodi:
„Mada je i meni način zapisivanja u jevanđelju čudan, ne vidim da je bilo šta dokazano. Bilo bi dobro analizirati mastilo kojim je podvlačeno, pa da se na osnovu toga odredi i vreme."
Polemirači su se, ipak, u nečem važnom složili. German: „U Stjeniku postoje mošti i kivot i nečije sigurno jesu. Narod ih poštuje, a za to postoji razlog". Timotijević: „Rasprave o autentičnosti zapisa i natpisa vezanih za Stjenik ostale su u akademskim krugovima, ne utičući na širu javnost koja neprestano poštuje i izvor i mošti, verujući da su isceliteljski."
Gvozden Otašević
[objavljeno: 06/01/2010]
