Izvor: Politika, 18.Jun.2011, 23:13 (ažurirano 02.Apr.2020.)
Nova prozivka izbrisanih gimnazijalaca
Među 73 nestala i likvidirana učenika i profesora Valjevske gimnazije tokom Drugog svetskog rata čija je sudbina konačno rasvetljena bilo je 10 rođene braće, nekoliko đaka generacije, a dvojici profesora su ubili sinove
Valjevo – Njih nije bilo ni na jednoj prozivci više od šest i po decenija. Država ih je zaboravila, istorija „preskočila“, podobni hroničari zaobišli a rodbina poodavno oplakala iako većini nije znala gde su im grobovi. Ipak, iz „memljivog“ >> Pročitaj celu vest na sajtu Politika << dela prošlosti jedne od najprestižnijih srpskih srednjih škola, Valjevske gimnazije, ovih dana na videlo su izašla imena i sudbine 73 učenika i profesora koji su stradali tokom Drugog svetskog rata i takozvanih godina obnove. Zvanično, cela priča o stradanju valjevskih gimnazijalaca bila je svedena na spomen-ploču koju je 1970. godine vlast okačila u školskoj zgradi i na njoj upisala 45 imena poginulih od ruke okupatora ili njegovih saradnika.
Ovu decenijama čuvanu tajnu nedavno je, kako sam kaže, delimično obelodanio bivši učenik i sadašnji profesor istorije u ovoj školi Milorad Belić, u knjizi koju je naslovio „Zatamnjena istorija Valjevske gimnazije 1941–1945”. Uz puno truda, traganja za dokumentacijom i razgovora sa srodnicima nastradalih učenika i profesora, u Arhivu Srbije pregledao je još neraspakovanu dokumentaciju negdašnje Ozne koju je BIA u periodu od 2004. do 2009. godine ustupila ovoj instituciji. Na osnovu prikupljenih podataka ispostavilo se da su zagonetno nestali učenici i profesori streljani, ubijani u kazamatima i logorima, ali i upućivani na Sremski front, sa namerom da se nikada ne vrate kući. Tek u sporadičnim slučajevima protiv takozvanih narodnih neprijatelja i neistomišljenika, „četničkih jataka“ i „kulaka“ pokretani su farsični sudski sporovi sa unapred poznatim epilogom.
– U „Zatamnjenoj istoriji“ nisu samo suvi podaci nego i životne priče o 73 đaka, direktoru Iliji Majstoroviću, profesorima Vasiliju Aljtovu i Milici Živanović, ubijenim tokom rata ili po ulasku partizana u Valjevo septembra 1944. godine. Među pogubljenim učenicima bila su desetorica rođene braće, samo iz porodice Stojanović iz prigradskog naselja Gorić petorica su učila gimnaziju, više đaka generacije, a profesorima Iliji Smiljaniću i Miodragu Božiću ubijena su po dva muška deteta srednjoškolskog uzrasta. Podaci do kojih sam došao pokazuju da je valjevski kraj u vreme okupacije bio neka vrsta rezervata za snabdevanje svih vojnih jedinica a među onima koji su knjigu zamenili oružjem prednjačili su učenici gimnazije. Među tim mladim, talentovanim i odvažnim maturantima bio je i Gojko Tabaković, đak generacije 1942. godine i pesnik čiji je završni rad iz srpskog jezika bio proglašen za najbolji u državi. Među pogubljenima je i ime Steve Mihajlovića, rođenog brata poznatog fudbalera Prvoslava – Bobe Mihajlovića, Milana Kalabića, sina komandanta Gorske garde Nikole, đaka generacije Milorada Đurića, maturantkinja Mirjane Dobrojutrović, Lule Novković i brojnih drugih – objašnjava profesor Belić, dodajući da posebno zabrinjava činjenica da je punih šest i po decenija istina o njihovom stradanju i tragičnoj sudbini bila prikrivana od javnosti. Posebno boli muk i strah koji je imala njihova rodbina, naprosto se ne usuđujući da glasnije govori a kamoli da traga za mestima i razlozima njihovih egzekucija.
Naš sagovornik dodaje da će insistirati na tome da Valjevska gimnazija, aktiv istoričara i lokalna vlast podnesu zahtev Višem sudu u Valjevu radi donošenja rešenja o rehabilitaciji svih stradalih učenika i profesora koji su ubijani bez ikakvih prethodnih sudskih procesa. Nažalost, veli profesor Belić, spisak sa imenima gimnazijalaca nije konačan i on smatra da će mu biti pridodat još jedan poveći broj, tim pre što je tokom istraživanja pronašao još 18 imena učenika koji su ubijeni u nemačkim logorima, a pouzdan je broj i od 43 učenika koji su prekinuli školovanje pre 1941. i u međuvremenu likvidirani pod raznim okolnostima.
Budo Novović
objavljeno: 19.06.2011
