Izvor: Vaseljenska TV, 23.Okt.2012, 22:51

Šta su Kozaci iz Zaporožja napisali Turskom sultanu

Šta su Kozaci iz Zaporožja napisali Turskom sultanu

(Foto: novinar.de)

Zaporožje – Jedan od slavnijih dokumenata u istoriji diplomatske prepiske je odgovor kozaka iz Zaporožja turskom sultanu, napisano između 1672. i  1680. Sultan je napao kozake u utvrđenju Sič, oni ga potukli, i ubrzo dobili njegovo pismo.
Ilja Rjepin je, dvesta godina kasnije, naslikao sliku “Zaporoški kozaci pišu pismo turskom sultanu”.
***
Turski sultan Mehmed IV kozacima iz Zaporožja
Ja sultan, sin Mehmedov, brat sunca i meseca, unuk i izaslanik Boga, vladar Makedonije, Vavilona, Jerusalima, Gornjeg i Donjeg Egipta, car nad carevima, vladar nad vladarima, nepobedivi vitez, čuvar groba Isusa Hrista, poverenik izabran od Boga lično, nada i uteha muslimana, zaštitnik i branitelj hrišćanstva – naređujem vam, kozaci iz Zaporožja, predajte se dobrovoljno i bez otpora i nemojte mi dosađivati više sa vašim napadima.
Kozaci iz Zaporožja Mehmedu IV
Tebi turska satano, brate i druže crnog đavola, sekretaru Lucifera samog, pozdrav. Kojeg si ti đavola vitez, mamu ti tvoju? Tvoje armije se ne bojimo uopšte, na zemlji i na moru u našim čajkama borićemo se protiv vas sotona do poslednjeg. Ti nekrstu, zveri Vavilona, skrnavitelju svetog Jerusalima, jebaču koza iz Aleksandrije, svinjska glavo Egipta (Donjeg i Gornjeg), jermenska svinjo i tatarski jarče, konjokradice iz Kanajameta, zlikovče iz Anadolije, unuče đavola lično, budalo, ti svinjski brabonjče, magareća guzice i klovne iz Hada, mesarsko pseto, nekrštena volino, neka đavo nosi tebe i sve Turke. To je sve što mi kozaci imamo da kažemo, gadan si i svojoj majci, a kud hrišćanima da vladaš. Datum ne znamo, jer kalendar nemamo, mesec je na nebu, godina u knjizi, nama je isti dan ovde ko i tebi tamo. Ti i tvoji Turci možete nas poljubiti u dupe.
Taras Buljba u Banatu
Malo ko nije čuo za izmišljenog zaporoškog kozaka čiji je lik 1835. godine stvorio i proslavio Nikolaj Gogolj. Ali, retko ko zna da su „Tarasovi kozaci“ karijeru okončali u – Srbiji!
Zaporoška Seč je od 16. do 18. veka bila središte kozaka na jugoistoku Ukrajine, iza brzaka reke Dnjestar. Činili su je ruski i ukrajinski seljaci i izvestan broj tatarskih prebega, a do 17. veka bili su delimično nezavisni od Ruskog carstva.
Tek na Zemaljskom saboru u Moskvi, 1653. godine, Zaporoška kozačka vojska, sa hetmanom Bogdanom Hmeljnickim, stupila je u podanstvo ruskog cara. Kozaci su, praktično, preuzeli ulogu sličnu austrijskim graničarima – odbranu državne međe od upada tursko-tatarske i vojske poljsko-litvanske unije. No, nestalni i nedisciplinovani, stalno su stvarali nevolje Ruskom carstvu. Trvenja su prerasla u otvoreni sukob kad je hetman Ivan Mazepa 1709. godine potpisao savez sa švedskim kraljem Karlom XII protiv Rusije, pa je car Petar I naredio da se Zaporoška Seč uništi. No, pod pretnjom novog rata sa Turskom, carica Ana Ivanovna je, 1733. godine, na istim prostorima obnovila takozvanu novu Zaporošku Seč. Nakon Kučuk-Karnadžijskog mira 1774. godine, po kome je Rusija izašla na Crno more, Zaporoška Seč je izgubila ulogu graničarskog bedema. Osim toga, kozaci su i dalje bili nedisciplinovani podanici, pogotovo od kada su počeli da napadaju Srbe naseljene na njihovim granicama. Tako je carica Jekaterina II, 5. avgusta 1775, donela manifest o „konačnom uništenju Zaporoške Seče“.
Srbi na granicama Seče
Do tog vremena, na granicama, pa i na samom području Seče naselio se veliki broj Srba i drugih bivših podanika Austrijskog carstva. Tako je još 1729. godine „starom“, „zemaljskom“ ili „landmilicijskom“ (da bi se razlikovao od kasnije osnovanog, „novog“, „naseljeničkog“) srpskom husarskom puku („žolnerima“, osnovanim 1724. godine) majora Ivana Albaneza dodeljen prostor u Bahmutskoj provinciji, u blizini tvrđave Tor (od 1784 – Slavjansk). No, kako je puk, kasnije preveden u „pohodni“, jurio sa fronta na front, na određeno mesto konačno je postavljen tek 1733. godine. Iako se jedinica, praktično, vrlo retko nalazila u stalnom odredištu, od značaja je činjenica da se Tor nalazio na samoj granici Zaporoške Seče, što je izazivalo stalne sukobe srpskih husara sa Zaporošcima. Nakon što je Albanez iščezao u Persijskom pohodu (oko 1732), komandu nad jedinicom preuzeo je major Mihajlo Stojanov a, nakon njegove smrti, 1764. godine, Petar Tekelija. On i deo starog srpskog pohodnog husarskog puka, inače „ugašenog“ oko 1785. godine, igraće presudnu ulogu u konačnoj sudbini Zaporoške Seče.
Petar Tekelija se u Rusiju preselio 1748. godine i tamo postigao sjajnu vojničku karijeru, „doguravši“ do čina general-anšefa. Za njega je čuveni feldmaršal Suvorov izjavio da je bio rođeni husar i nenadmašni majstor u rukovanju sabljom. Petar je bio unuk oberkapetana austrijske Pomoriške „landmilicije“ u Aradu Jovana Tekelije, kome je za stečene zasluge bečki dvor dodelio plemićku titulu.
No, najveći priliv srpskih izbeglica u Rusiju zabeležen je od sredine 18. veka.
Ukidanje vojne krajine
Karlovačkim mirom od 26. januara 1699, Austriji je, naime, pripala Bačka i deo banatskog Pomorišja, dok je Temišvarski ejalet (Banat) ostao u sastavu Otomanskog carstva. U dobijenom delu Banata posebna komisija okupila je 1701. godine graničarsku „zemaljsku”, „landmiliciju” i lanac „čardaka” raspoređenih duž granice. U pomoriškoj „landmiliciji” služili su Đurka Šević, koji je na mestu oberkapetana u Aradu nasledio starog Jovana Tekeliju, te Jovanovi sinovi Ranko i Jovan Tekelija, kapetani čanadski. Deset godina kasnije, u Pečkoj je oberkapetan bio Jovan a kapetan – Mihailo Horvat, dok se u Čanadu na mestu oberkapetana i dalje nalazio Jovan Šević, a njegovi sinovi Živan i Petar služili su kao kapetan i „hadnađ” (poručnik). Iste činove imali su i Jovan, kao i pominjani Petar, sinovi Ranka Tekelije.
Ali, Austrija je već Požarevačkim mirom 1718. godine konačno dobila ceo Banat, pa je takozvani Temišvarski Banat ustrojen kao vojnička provincija. Istovremeno, granica je pomerena daleko na jug, čime je Pomoriško-potiska vojna krajina izgubila svaki značaj. Tako je, članom 18. Zakona od 1741. godine, rešeno da se Pomoriška i Potiska granica ukinu, graničarska mesta potpadnu pod civilnu vlast a „razvojačeni” Srbi presele u Banat – ili u deo koji je trebalo da bude pod civilnom upravom, ili u deo gde se predviđalo stvaranje nove granice. Istina, ovu odluku bilo je teško sprovesti u delo. Srbi ni po koju cenu nisu hteli da izgube „militarski” status i povlastice i da postanu „provincijalni paori”, prepušteni na milost ugarskom plemstvu.
Za to vreme Mađari su vršili pritisak da im se sporne zemlje što pre potčine. Bečki dvor našao se na muci – koliko im je bila potrebna podrška Budima u tadašnjim ratovima, još više im je značila iskusna srpska graničarska milicija. Odluka o gašenju granice potvrđena je 1750. godine. No, zakonski član iz 1741. godine nije tačno odredio sudbinu šajkaških četa (rečne flotile na Tisi i Murešu). Ova trupa bila je neophodna za poduhvate na tokovima Save, Dunava i Tise, odnosno duž nove granice. Konačno, 1763. godine, u trouglu Bačke, između tokova Dunava i Tise, osnovan je Šajkaški graničarski bataljon broj 77 s tri čete popunjene srpskim kadrom iz Titela, Loka, Mošorina, Vilova, Gardinovaca i Žabalja. Tri godine kasnije, od „militara” Čuruga, Gornjeg i Donjeg Kovilja, Kaća, Šajkaša te Gardinovaca, osnovana je i četvrta četa.
Ostalim graničarima dozvoljeno je da do Miholjdana 1751. godine odluče da li će ostati u „militarskom” položaju ili će izabrati civilni život u „provincijalu”. Južni delovi Tamiškog Banata, naime, do tada su bili pretvoreni u novu Banatsku vojnu krajinu, dok je severni deo pripao civilnoj upravi („provincijalu”). Tako je među srpskim stanovništvom nastao raskol, 2400 porodica preselilo se delom na prostore predviđene za novu granicu a delom – u civilni deo Banata (odakle je dosta njih prešlo u obližnju Bačku), deo je uključen u šajkaški bataljon, a oni najozlojeđeniji „nezahvalnošću” Beča – odlučili su se za seobu u Rusiju.
U Banatskoj krajini do kraja 1753. godine osnovano je osam „landmilicijskih kompanija” (četa) husara (konjanika) i „pandura” (pešaka). No, radi bolje discipline i ustrojstva, 1765. godine granična „landmilicija” pretvorena je u „regularni” Nemačko-banatski pešadijski graničarski puk broj 12.
Seobe u Rusiju
Najtvrdokorniji Srbi ipak su se odlučili za seobu u Rusiju, baš kako je to u „Seobama” opisao Miloš Crnjanski. Seoba, razumljivo, nije sprovedena odjednom. Prvi je od Marije Terezije, 5. jula 1751, dozvolu za iseljenje dobio Jovan Horvat, oberkapetan „landmilicije” u Pečkoj, koji je za Rusiju, sa svojim pristalicama, krenuo septembra iste godine. Horvatu je u Rusiji, 11. januara 1752, dodeljena titula general-majora, administrativno-teritorijalna jedinica na desnoj obali Dnjestra nazvana Novom Srbijom (u severozapadnom delu Zaporožja, na prostoru Kodacke i Bugogardovske palanke zaporoške vojske), ali i obaveza da osnuje dva husarska i dva pandurska puka. Horvat je teškom mukom uspeo da osnuje husarski puk Horvata, „novosrpski naseljenički” husarski puk te dva pešadijska puka.
Druga grupa, na čelu s čanadskim oberkapetanom Jovanom Ševićem i Rajkom (de)Preradovićem krenula je iz Potisja i Pomorišja septembra 1752. godine. Zbog srpskih trvenja i sujete, ovi oficiri nisu hteli da se potčine Horvatu pa je njihova grupa, odlukom od 17. maja 1753, naseljena od Bahmuta do Lugana, prema Donu, na južnim granicama Zaporoške Seče, osnivajući takozvanu Slavjanoserbiju. Srbi su ovde 1754. godine stvorili naseljeničke husarske pukove Ševiča i Depreradoviča. U suštini, oba područja činila su zasebnu autonomnu oblast, neposredno potčinjenu Senatu i Vojnom kolegijumu a bila su verna kopija austrijske vojne granice, namenjene odbrani carstva od upada Turaka. Zbog različitog duha i običaja, doseljenici su bili u stalnom sukobu sa starosedeocima – zaporoškim kozacima.
Ukidanje Nove Srbije
Bez obzira na povlastice i poštovanje ruskog dvora, stanovnici ovih naseobina uskoro su doživeli sudbinu sličnu onoj koja ih je naterala na seobu iz Austrije. Usled sve manjeg priliva srpskih doseljenika a povećanog naseljavanja Malorusa, stalnog trvenja između Horvata, Ševiča i Depreradoviča, kao i prestanka opasnosti od turske najezde, obe pokrajine gubile su srpsku osobenost i opravdanost autonomije. Tako je Ukazom od 22. marta 1764. Nova Srbija pretvorena u Novorosijsku guberniju a mesec dana kasnije Slavjanoserbija je postala provincija iste gubernije. Dalje, Horvatov husarski puk je 22. marta preimenovan u Crni, 1. i 2. pandurski preuređeni su u Žuti husarski puk, a 11. marta je od Slavjanoserbskih husarskih Ševiča i Depreradoviča stvoren Bahmutski husarski naseljenički puk.
Kako je već rečeno, deset godina kasnije doneta je i odluka o ukidanju Zaporoške Seče. Glavna uloga u ovom poduhvatu poverena je upravo trupama Petra Tekelije. Dok je glavnina vojske opkolila Seč, Tekelija je 4. juna s eskadronom svog bivšeg „starog” srpskog pohodnog husarskog puka, Orlovskim pešadijskim pukom, i artiljerijom, ušao u spoljnje utvrđenje. U bezizlaznoj situaciji, Zaporošci su se bez otpora povinovali carskoj naredbi i napustili Seč. Veliki broj kozaka odlučio se za preseljenje u Osmansko carstvo, u nadi da će tamo moći da sačuva zajednicu i običaje i da se bavi ribolovom na limanu Dnjestra i obalama Crnog mora. No, Turska nije želela da nove, nepouzdane podanike okupi na jednom mestu i tako je započelo njihovo seljakanje po raznim provincijama. Raseljavanje kozaka nakon ukidanja Seče, nedostatak jedinstvenog centra i jasne vojne organizacije, ne samo da su doveli do dezorijentacije Zaporožaca nego i do sumnjičavog pogleda na dalju budućnost pod turskim sultanom.
Uz obale Tise
Nakon ukidanja Potisko-pomoriške granice i iseljavanja srpskih graničara u Rusiju, Austrija je shvatila da je veliki deo Vojvodine slabo naseljen a pogotovo da se pojavio nedostatak iskusnih vojnika graničara. Tako je 10. januara 1769. bečki Dvorski ratni savet sproveo niz mera koje bi omogućile povratak iseljenika ili vrbovanje novih dobrovoljaca, spremnih da se nasele na opustelim prostorima.
Tokom rusko-austrijsko-turskog rata 1769–1774, austrijski general Gabrijel fon Splenji prešao je galicijsko-poljsku granicu i zaposeo deo Moldavije, koji je 1775. godine i zvanično pripojen Austriji. Za namesnika nove pokrajine postavljen je general Karl fon Encenberg, koji je čitavo područje, bogato bukovim šumama, nazvao – Bukovinom. Deset godina kasnije, Černovicki okrug, s Černovicem kao sedištem Bukovine, pripojen je austrijskoj Galiciji i našao se na granici turskog dela Moldavije. To što Kučuk-Karnadžijskim mirom (1774) i Ajnali-Kavakskom konvencijom (1779), Vlaška i Moldavija nisu više bile pod neposrednom vlašću Turske, omogućilo je Austriji da ovde nesmetano vrbuje nove podanike i regrute. Tako je austrijsko poslanstvo u novoj „prestonici” Moldavije, Jašiju, započelo otvorenu agitaciju.
Već aprila 1785. godine, austrijski ataše u Jašiju, kapetan Badeus, javio je generalu Encelbergu da su se prijavili bivši zaporoški kozaci, spremni da služe u Austriji kao graničari konjanici, pešaci i šajkaši. General je o ovome odmah obavestio bečki Dvorski ratni savet i zatražio uputstva. Već 27. aprila Savet je odgovorio da je voljan da ove ljude naseli duž Tise, u Temišvarskom Banatu i Bačkoj. Ovaj predeo je za njih bio najzgodniji, jer se graničio sa Nemačko-banatskim graničarskim pukom i Šajkaškim bataljonom – jedinicama koje je trebalo popunjavati novim borcima. Osim toga, ovde je bilo pustara gde su kozaci mogli da dobiju zemljište i hranu za konje, a istovremeno da se na Tisi obučavaju službi u šajkaškoj flotili. Odlučeno je da se zaporoški kozaci prikupljaju u Bukovini, odakle bi prelazili u Erdelj i Temišvarski Banat. Pri tome, odbijena je svaka pomisao o dodeljivanju autonomije (neke vrste Banatske ili Bačke Seče) kao i o samostalnom osnivanju jedinica sa sopstvenim zapovednicima. No, ostaje otvoreno pitanje uniforme koju je trebalo da nose novi austrijski regruti.
Prilično neodlučni, kozaci su lutali između zahteva da ostanu u nacionalnom kostimu ili da dobiju austrijsku vojničku „monduru” (uniformu). Beč je, navodno, prihvatio da zadrže odeću sličnu svojoj. Na jedinom sačuvanom grafičkom prikazu iz epohe, Zaporošci su prikazani s visokim, kožnim šeširom s obodom, ukrašenim belim čapljinim perom (na drugom mestu, tvrdi se da je pero bilo zeleno). Suknena crvena bluza po ivicama bila je ukrašena samurovinom, a kragna se produžavala u kapuljaču. Umesto vojničkog šinjela, nosili su kabanicu. Preko širokih, žutih pantalona, nalik turskim šalvarama s nekoliko džepova, navlačili su crvene čarape i kratke čizme u kojima su skrivali dva pištolja. Na čizmama su, navodno, imali mamuze ukrašene srebrom.
Oko pojasa se nalazio svileni pojas za koji su zaticali još dva pištolja i dvosekli nož. Na desnom boku im je visila torba za lične stvari a na levom – duvankesa. Sablja i koplje uvek su bili okačeni o sedlo. Ali, teško je poverovati da su vojnici Nemačko-banatskog puka i Šajkaškog bataljona bili odeveni mimo austrijskih propisa. To se tiče i puške. U dokumentima se sreće tvrdnja da su i dalje nosili svoje oružje, ali i da su od komande dobili propisne vojničke muskete. U to vreme, naime, svaki graničar imao je tačno određenu ratnu, pohodnu, te „kućnu monduru” – uniformu koju je nosio tokom kordonske službe u mestu staništa. Ovako šaroliku odeću eventualno su mogli da nose samo „frajkori” (dobrovoljci) ili, možda, „landmilicija” u Bačkoj županiji.
Uspon i pad „vojvođanskih” kozaka
Prvi Zaporošci počeli su da se prijavljuju 20. maja 1785. godine. Nakon prelaska granice, prikupljali su se oko Tise, u šančevima bivše Potiske „landmilicije” kod Sente. U dogovoru sa Slavonskom komandom, Encelberg je na zborno mesto, zbog srodnog jezika, poslao oficire srpske nacionalnosti na čelu s rotmistrom Čakitijevićem i majorom Đorđem Kneževićem iz erdeljskog husarskog puka „Nadvojvoda Leopold Aleksander” broj 2, te jednog vojnog hirurga zaduženog za pregled pridošlica. Osim toga, u ovu oblast upućen je, radi održavanja reda, iz Pečke dragonski puk „Karl fon Virtenberg” broj 38. Nažalost, lekar je ustanovio da od toliko hvaljenih kozaka relativno mali broj ispunjava uslove za vojnu službu. Početkom 1786. godine, radi rasporeda vojno sposobnih i onih Zaporožaca pogodnih samo za poljoprivredne radove, određena je komisija koju su činili bački podžupan i carski savetnik Janoš (Janko) Latinović, potomak čuvene srpske plemićke porodice poreklom iz Hercegovine, zatim zapovednik Slavonskog generalata iz Petrovaradina, general Johan Dženejn (koji će 1804. godine uspostaviti prve veze sa srpskim ustanicima), kao i članovi ugarske namesničke uprave iz Budima i državnog vojnog saveta iz Beča. Novi regruti
razmešteni su u Senti, Somboru i Subotici, a kasnije su premešteni bliže turskoj granici – u Petrovaradinski šanac (danas Novi Sad), Titel, Kovilj i Pančevo. Deo kozaka raspoređen je u Nemačko-banatski puk, deo u Šajkaški bataljon a oni nesposobni za ratnu službu – u „paore” dužne da po potrebi popunjavaju redove gradske milicije u Subotici, Novom Sadu, Somboru i Trgovištu u Bačkoj županiji, i u nekoliko naselja Potiskog distrikta. Tako se krug zatvorio: kozaci koji su u Ukrajini maltretirali Srbe naseljene iz ovih krajeva, i koje su ti isti Srbi kao deo ruske vojske proterali iz Seče, sada su se naselili na imanja i u kuće srpskih porodica, ratujući s njima za račun bečkog dvora!
Tek nakon naseljavanja Zaporožaca, austrijska komanda srela se s disciplinom koja je ranije zadavala glavobolju i Rusima. Zaporošci su se, naime, neverovatnom brzinom navikli na domaću rakiju kojom su u potpunosti zamenili votku i pili je u takvim količinama da je vlast bila primorana da zabrani svaku trgovinu alkoholnim pićima!
Uskoro je izbio novi, austrijsko-rusko-turski rat (1787–1792), pa je mobilizacija austrijske vojske počela 10. septembra 1787. godine. Kozaci u sastavu Nemačko-banatskog pešadijskog puka i Šajkaške flotile našli su se u Banatskom armijskom korpusu feldmaršala Vartenslebena. Glavnina ovih trupa nalazila se kod Mehadije a ostatak je čuvao granicu prema Srbiji, od Pančeva, preko Kovina, Stare Palanke, Bele Crkve i Moldove do Županeka. No, nepriviknuti na austrijsku disciplinu i nezadovoljni povlasticama i prinadležnostima, kozaci su sve više dezertirali, pridružujući se ruskim, pa čak i turskim trupama. Tako su s naših prostora postepeno iščezli potomci Gogoljevog Tarasa Buljbe.
 Zaporošci
Reč kozak prvi put se javlja 1303. godine kao sinonim za stražara ili izvidnika. U vremenu od 15. do 17. veka, na krimsko-tatarskom jeziku kozacima je nazivana niža klasa, bez obaveza, izuzev učešća u vojnim pohodima. Ovaj izraz prihvaćen je u ruskom jeziku za lakog konjanika. U 17. veku, konačno, kozacima su nazvani graničari na južnim granicama Ruskog carstva. Na turskom, inače, „kazak” označava slobodnog, nezavisnog čoveka, pustolova i lutalicu.
Naziv „seč” potiče od drvenih palisada kojima su bili ograđeni bivak i štab kozačke vojske. Kozaci su umesto naziva „seč” katkad koristili i nama poznati izraz „palanka”. No, od 18. veka palankama su nazvane čitave oblasti zaporoške vojske. Često se sreće i sinonim „koš”, zaporoški koš vuče poreklo od turskog naziva za nomadsko naselje i u širem smislu je označavao celokupno područje zaporoške vojske.

Nastavak na Vaseljenska TV...






Napomena: Ova vest je automatizovano (softverski) preuzeta sa sajta Vaseljenska TV. Nije preneta ručno, niti proverena od strane uredništva portala "Vesti.rs", već je preneta automatski, računajući na savesnost i dobru nameru sajta Vaseljenska TV. Ukoliko vest (članak) sadrži netačne navode, vređa nekog, ili krši nečija autorska prava - molimo Vas da nas o tome ODMAH obavestite obavestite kako bismo uklonili sporni sadržaj.